Cheguei a este libro coa intención de coñecer un pouco máis, a través da ficción, a situación de Portugal e o proceso que levou do réxime de Salazar e, máis tarde, de Marcelo Caetano, á democracia. Interesábame especialmente poder comparalo co que sei sobre a ditadura e a transición en España.
A novela sitúa a súa acción nos últimos coletazos do Estado Novo e nos anos convulsos que seguiron á Revolución dos Caraveis, en pleno Proceso Revolucionario, cando o país oscilaba entre a esperanza e o temor a unha posible guerra civil. Nese contexto histórico tan fráxil e contraditorio, Gonçalves constrúe unha narración ambiciosa e coral que combina o íntimo e o colectivo, amosando como a política atravesa a vida privada e transforma para sempre as relacións familiares.
A través da historia da familia Storm —centrada nos tres irmáns e, de maneira moi especial, na figura da nai, Antónia, que me parece esencial en toda a trama— puiden comprender mellor o que aconteceu en Portugal tras a caída da ditadura. Aínda que a miúdo se transmite a idea de que, tras aquel momento histórico, todo o país avanzou de maneira case unánime cara á democracia, a realidade foi moito máis complexa, chea de tensións ideolóxicas, enfrontamentos, radicalizacións e profundas divisións sociais.
Cada un dos irmáns encarna unha forma distinta de afrontar o cambio. Maria Luísa, militante comunista, comprometida ata as últimas consecuencias, representa o idealismo e tamén a radicalización que seguiu á conquista da liberdade; o seu paso pola clandestinidade, a represión e despois o desencanto reflicten o custo humano da loita política. Pureza, máis moderada e desexosa dunha vida estable e tradicional, simboliza a quen viviron aqueles anos desde a resignación ou o desconcerto, vendo como o proceso revolucionario trastornaba as súas certezas. Frederico, o máis novo, encarna o entusiasmo xuvenil, pero tamén o escepticismo e a deriva posterior dunha xeración que non combaterá directamente a ditadura e que, porén, tivo que asumir as consecuencias do novo tempo.
A novela amosa, a través das relacións entre os irmáns, o drama, o sufrimento e os obstáculos que tivo que afrontar a sociedade portuguesa para acadar certa estabilidade e consolidación democrática. Non hai unha visión épica simplificada nin un heroe único: o que atopamos é a fraxilidade da liberdade, o peso moral das decisións e a maneira en que os nosos actos e omisións revelan quen somos realmente.
Gustoume especialmente a profundidade coa que retrata os conflitos ideolóxicos e persoais, así como o modo en que equilibra traxedia e comedia. É unha obra de dimensións case épicas, pero ao mesmo tempo moi humana, que reconstrúe as emocións, os sacrificios e os dilemas morais dunha xeración que creu posible cambiar o seu país e pagou un alto prezo por iso.
Todo transcorre nun período no que non só se derruba o mundo persoal dos protagonistas —un mundo sostido en gran medida pola figura materna—, senón tamén a realidade dun país que ve caer unha ditadura de case cincuenta anos e desmoronarse o seu imperio colonial, co regreso de milleiros de persoas e a necesidade de redefinir a súa identidade.
En definitiva, é unha novela que permite achegarse á historia recente de Portugal desde unha perspectiva humana e complexa, e que convida tamén a comparar ese proceso co español, observando como cada país viviu a súa propia transición, con ritmos, tensións e feridas diferentes.
