"LA PESTE" (ALBERT CAMUS)

by
No comments yet

Outro clásico do século XX que acabo de ler e que, ademais de gustarme moitísimo, me deixou coma se me metesen nunha lavadora e me centrifugasen. Unha novela enorme, escrita por Albert Camus e publicada en 1947, dez anos antes de que o seu autor recibise o Premio Nobel de Literatura, en 1957.
A novela preséntanos o relato da epidemia de peste que azouta a cidade alxeriana de Orán a través da mirada do doutor Bernard Rieux, testemuña do acontecido e protagonista dunha historia na que iremos seguindo os pasos de distintos personaxes que, dunha ou doutra maneira, se ven involucrados naquela traxedia. Todo comeza cando o doutor Rieux descobre unhas ratas mortas nas escaleiras da súa vivenda e, pouco despois, se enfronta á gravidade do cadro clínico dun dos seus pacientes, que acaba falecendo. As consultas co seu colega, o doutor Castel, e a aparición de centenares de ratas mortas polas rúas da cidade acaban por alertar os médicos ante a sospeita dun brote de peste. O que inicialmente parece un episodio estraño acaba converténdose nunha catástrofe que altera por completo a vida da cidade.

A lectura desta novela, máis alá da propia historia que conta, levoume inevitablemente a lembrar o que aconteceu coa COVID en 2020. Moitas das situacións que aparecen nas súas páxinas vivímolas, vivinas: o confinamento, as mortes, o medo, a desesperación, a separación dos seres queridos, o illamento e a incerteza. Pero tamén a solidariedade, a loita, o compromiso e o valor de tantas persoas que, desde as súas distintas responsabilidades, se enfrontaron a unha situación extraordinaria. É difícil non atopar paralelismos entre aquela Orán de Camus e o que nós mesmos experimentamos setenta e tantos anos despois.

Porén, A peste vai moito máis alá da narración dunha epidemia. É tamén unha alegoría do que aconteceu en Europa durante a Segunda Guerra Mundial e das consecuencias do nazismo. As referencias son evidentes en numerosas pasaxes, tanto na maneira en que os personaxes asumen e se enfrontan á presenza da peste como en determinados episodios que remiten directamente á barbarie daqueles anos. O estadio convertido en campo de concentración, o traslado dos apestados, os lugares de confinamento e os fornos de incineración son imaxes que evocan unha realidade histórica demasiado próxima. En moitos momentos, as equivalencias resultan tan claras que é imposible non deterse a pensar nelas. A peste non é unicamente unha enfermidade: representa tamén o mal que se estende, que se instala na sociedade e ante o que cada individuo debe decidir como comportarse.

E é precisamente aí onde creo que reside unha das maiores virtudes desta obra: na súa capacidade para abordar cuestións universais da condición humana. A maneira en que os distintos personaxes afrontan a súa propia vida e a dos demais, as súas contradicións, os seus medos, as súas conviccións e as súas distintas formas de enfrontarse ao sufrimento. Pero tamén a reacción da sociedade no seu conxunto, a esperanza, a loita fronte á adversidade e a desesperanza ante a dor e a morte. Camus pon diante de nós persoas moi diferentes, con motivacións e comportamentos distintos, e obríganos a preguntarnos como actuariamos nós en circunstancias semellantes.

O episodio da morte do fillo do xuíz destrozoume por dentro. Sentín algo parecido a unha dor física. Polo inxusto, polo cruel, polo incomprensible e, sobre todo, pola absoluta inutilidade dese sufrimento. Porque sabemos que estas cousas acontecen e que, por moito que nos empeñemos en buscar explicacións, hai dores ante as que calquera razoamento resulta insuficiente.

Tamén me gustou especialmente como Camus aborda a amizade, a familia e o amor. Como a proximidade e a separación, a presenza e a ausencia das persoas que queremos condicionan as nosas vidas e a nosa maneira de afrontar as dificultades. E como, no medio dunha traxedia que nos supera, cada persoa atopa —ou non— a súa propia maneira de seguir adiante. Ao final, detrás da epidemia, da morte e do sufrimento colectivo, están sempre as historias individuais, os afectos e as pequenas batallas de cada un.
É unha barbaridade de novela. Unha desas lecturas que non rematan cando pechas o libro, porque seguen traballando dentro de ti, remexéndote, obrigándote a pensar e a reformularte moitas cousas. Deixoume dándolle voltas a un montón de cuestións, mentres aínda se me revolven as entrañas.

Remato co último parágrafo da novela, que me parece un auténtico testamento final do doutor Rieux e, probablemente, unha das reflexións máis poderosas de toda a obra:

«Ao escoitar os berros de alegría que subían da cidade, Rieux tiña presente que aquela alegría estaba sempre ameazada. Pois el sabía que aquela multitude ditosa ignoraba o que se pode ler nos libros: que o bacilo da peste non morre nin desaparece xamais, que pode permanecer durante decenios durmido nos mobles, na roupa, que agarda pacientemente nos cuartos, nas adegas, nas maletas, nos panos e nos papeis, e que pode chegar un día en que a peste, para desgraza e ensinanza dos homes, esperte as súas ratas e as mande morrer nunha cidade ditosa».

“HABITADA” (CRISTINA SÁNCHEZ-ANDRADE)

by
No comments yet

Cheguei a Habitada, como a tantos outros libros, a través dunha crítica nun xornal. Si, porque agora os medios, coma min, tamén falan de libros e de autores. A reseña era moi positiva e espertou a miña curiosidade, pero a lectura acabou deixándome unha impresión desigual, bastante afastada das expectativas iniciais.

A novela parte dunha historia real, a da chamada Espiritada ou Iluminada de Moche, para construír un relato ambientado na Galicia rural de principios do século XX. Unha Galicia na que as crenzas populares, as supersticións e as lendas conviven coa miseria, a represión relixiosa e unhas estruturas sociais profundamente arraigadas. A paisaxe tamén participa desa atmosfera: as montañas, os bosques, os prados, a néboa e a chuvia non son simples elementos decorativos, senón parte dese universo escuro e misterioso no que se desenvolve a historia.

A novela divídese en dúas partes, construídas arredor de dúas voces narrativas: a de Manuela, unha moza que vive recluída por unha estraña doenza coñecida como corpo aberto, e a do crego falecido que, supostamente, habita o seu corpo. Na primeira, Manuela reconstrúe a súa vida e as relacións co seu pai, co párroco, cos señores do pazo e coas demais mulleres que forman parte do seu mundo. É aquí onde a autora ofrece o retrato máis interesante da novela: o dunha sociedade na que as mulleres viven sometidas á ignorancia, aos abusos, á violencia e aos prexuízos, sen apenas posibilidades de decidir sobre as súas propias vidas.

Manuela representa esa condición, agravada pola súa consideración de muller estraña, case bruxesca, nunha comunidade que observa con mestura de temor, curiosidade e fascinación aquilo que non comprende. Ao seu redor aparecen personaxes tan miserables como o párroco ou os habitantes do pazo, figuras que encarnan as contradicións dunha sociedade dominada polas aparencias, a autoridade e a hipocrisía. Fronte a eles, as mulleres ocupan un lugar central no relato: son vítimas dunha orde social que as oprime, pero tamén personaxes dotadas de orgullo, carácter e capacidade de resistencia. Nelas recoñecemos esa forza que tantas veces asociamos ás mulleres da Galicia tradicional, capaces de soportar adversidades sen renunciar á súa personalidade.

Nesta primeira parte tamén me gustou a maneira de escribir de Cristina Sánchez-Andrade. A ausencia de maiúsculas, as frases curtas e o ritmo marcado polos puntos seguidos constrúen unha voz narrativa singular, cun evidente ton poético que encaixa coa mirada de Manuela. A realidade mestúrase aquí co imaxinario popular galego: as meigas, os seres do bosque, as visións e a presenza constante da morte forman parte dun universo no que resulta difícil separar o que sucede do que se cre ou se teme. É, para min, o maior acerto da novela.

Porén, esa impresión positiva non se mantivo na segunda parte. Cando a narración pasa a centrarse na posesión de Manuela polo crego, o relato perdeu interese e a historia deixou de atraparme da mesma maneira. O cambio de perspectiva non conseguiu manter a forza da primeira parte e fíxome sentir que a novela avanzaba cara a un desenlace que non estaba á altura do que prometía o seu comezo.

Quizais o problema estea tamén en que os temas que aborda —a represión relixiosa, o patriarcado, a superstición e a violencia contra as mulleres— xa teñen presenza noutras obras sobre a Galicia rural. Non esperaba necesariamente unha historia completamente nova, pero si que o desenvolvemento da novela achegase algo máis ou conseguise manter ata o final o interese que espertara nas súas primeiras páxinas.

En definitiva, Habitada é unha novela que comeza con forza, cunha protagonista interesante, unha atmosfera moi ben construída e unha forma de narrar que lle confire personalidade propia, pero que, ao meu xuízo, vai de máis a menos. A primeira parte compensou boa parte da lectura; a segunda, en cambio, acabou condicionando a miña valoración global.

Aínda así, non descarto que a culpa non fose exclusivamente da autora. Quizais algunha meiga das que habitan os nosos bosques, esas que forman parte da nosa memoria colectiva, me botase un mal de ollo e condicionase a miña lectura. Tratándose dunha novela como esta, quen sabe se non acabei tamén, dalgún xeito, habitado por algún mal feitizo.

“LA VEGETARIANA” (HAN KANG)

by
No comments yet

A principios de ano lin "Actos humanos", desta mesma autora, e deixoume moi bo sabor de boca. Gustoume moito e prometinme seguir lendo outras obras súas. Con La vegetariana atopeime cunha lectura moi diferente, máis perturbadora e desacougante, pero que tamén invita á reflexión.

A novela estrutúrase en tres partes, con Yeonghye como fío condutor. A través dela e das persoas que a rodean (o seu marido, o seu cuñado e o seu irmán), Han Kang constrúe unha historia na que a soidade, a incomunicación, a rutina e a falta de ilusión parecen terse apoderado da vida dos protagonistas. Son persoas que non atopan o seu lugar no mundo, incapaces de establecer relacións que lles permitan escapar do seu propio baleiro.

A decisión de Yeonghye de deixar de comer carne, desencadeada por uns pesadelos recorrentes, é o punto de partida dunha ruptura cada vez máis profunda coa súa contorna e coa realidade que a rodea. O seu comportamento provoca incomprensión, rexeitamento e mesmo violencia entre aqueles que pretenden que volva ser a persoa que era. Porén, máis alá desa decisión inicial, a novela fálanos de algo moito máis complexo: a liberdade individual, o control sobre o propio corpo e a dificultade de aceptar a quen se afasta das normas establecidas.

A medida que avanza a historia, o sufrimento dos personaxes adquire unha dimensión cada vez máis angustiosa. A frustración, a presión social e familiar e a incapacidade para afrontar a propia existencia conducen a situacións extremas. Nun momento da novela, Yeonghye pregunta: «E por que non podo morrer?». Unha frase que me parece especialmente reveladora porque expresa unha desesperación absoluta, na que a morte aparece non tanto como unha traxedia, senón como unha posible saída a un sufrimento insoportable.

Todo isto lévame a unha cuestión sobre a que persoalmente me teño preguntado algunha vez: que é o que lle dá sentido á nosa vida? Que fai que pague a pena vivila? A novela aborda temas de plena actualidade, como a saúde mental, a frustración e as esixencias que nos impoñemos para seguir adiante, pero tamén formula unha pregunta máis profunda: que ocorre cando unha persoa deixa de atoparlle sentido á súa propia existencia e xa non é capaz de recoñecerse no mundo que a rodea.

Algunhas interpretacións presentan La vegetariana como un reflexo da sociedade coreana. Non é esa a lectura que eu fago. Creo que Han Kang expón unha cuestión moito máis universal, que quizais hoxe resulte especialmente visible pola nosa forma de vida, pero que considero inherente ao ser humano: como afrontamos a nosa existencia e que necesitamos para vivila dunha maneira plena.

Os parágrafos finais deixáronme unha profunda sensación de baleiro e angustia, especialmente pola situación de Yeonghye e pola impotencia que transmite a súa historia. É unha novela que deixa moi mal sabor de boca, non pola súa calidade literaria, senón polas emocións que esperta e polas preguntas que deixa sen resposta.

Recoñezo que Actos humanos me gustou máis, pero La vegetariana tamén me parece unha lectura moi recomendable. Aínda que non é unha novela agradable nin reconfortante, ten a capacidade de incomodar, facerche parar e seguir dándolle voltas aos seus plantexamentos unha vez pechado o libro. Quizais aí resida precisamente unha das súas virtudes: en obrigarnos a reflexionar sobre aspectos da vida que non sempre estamos dispostos a mirar de fronte.


“MIENTRAS AGONIZO” (WILLIAM FAULKNER)

by
No comments yet

Unha novela de estrutura peculiar, con 59 monólogos de 15 personaxes que narran, desde as súas distintas perspectivas, a viaxe da familia Bundren para trasladar o cadáver da nai ata Jefferson e cumprir a súa última vontade.

Unha lectura que ás veces resulta difícil de seguir, cunha trama que por momentos parece non ter demasiado sentido, pero na que pouco a pouco imos descubrindo a personalidade e as contradicións de cada membro da familia.

Faulkner achéganos á América rural do Sur de principios do século XX, marcada pola pobreza, a incultura, as crenzas relixiosas e as supersticións. Todo iso aderezado cunha boa dose de humor negro, que o escritor manexa maxistralmente e que contrasta coa desolación de moitas das situacións que describe.

Gustoume especialmente a reflexión sobre a loucura e a normalidade, sobre como, en ocasións, importa menos o que facemos que a opinión que os demais se forman dos nosos actos. Unha idea que segue tendo plena vixencia.

Unha novela que esixe atención e paciencia, pero que permite descubrir a xenialidade narrativa de Faulkner, a súa innovadora forma de contar unha historia a través de múltiples voces e a súa capacidade para retratar as miserias e contradicións humanas.

Non é unha lectura para todos os públicos, pero si unha boa maneira de mergullarse na obra dun escritor imprescindible, galardoado co Nobel de Literatura e que exerceu unha grande influencia en autores como Vargas Llosa e García Márquez.

Unha novela desconcertante, ás veces tragicómica e sempre interesante, que recomendo a quen queira descubrir o particular universo literario de Faulkner.

“EL PERIODISTA DEPORTIVO” (RICHARD FORD)

by
No comments yet

Acabo de rematar «El periodista deportivo», de Richard Ford. É o meu segundo intento con este escritor, despois de ler hai uns anos «Canadá», e volvo rematar cunha sensación parecida: Richard Ford cústame. Cústame entrar nas súas novelas, entender exactamente que quere contar e, sobre todo, atopar que hai detrás dos seus personaxes e das súas historias. Ao rematar «El periodista deportivo» volvín ter a impresión de que se me escapara algo. Non teño moi claro a onde pretende chegar e quizais esa sexa precisamente a intención: que sexa o lector quen vaia dándolle sentido a todo.

Frank Bascombe, o protagonista, é un home de trinta e oito anos, escritor con certo talento que renunciou á literatura e traballa como xornalista deportivo. Está divorciado, ten dous fillos e perdeu outro. Mantén relacións bastante superficiais coas mulleres, cos seus compañeiros e, en xeral, coas persoas que van aparecendo na súa vida. Parece ter elixido unha existencia cómoda, segura e previsible: ten un traballo que sabe facer e que non lle esixe demasiado, vive afastado do ruído das grandes cidades e evita compromisos que lle poidan complicar demasiado a vida. Tiven a sensación, mentres lía, de que Bascombe decidiu vivir así, sen esperar demasiado, deixándose levar polo que vai sucedendo. E, ao mesmo tempo, pregúntome se esa vida aparentemente tranquila non é tamén unha vida endiañadamente vulgar. Ford non parece xulgalo, nin sequera parece que o propio Bascombe teña unha resposta clara. Simplemente vive.

Creo que, para entendelo, hai que ter moi presente a morte do seu fillo. Esa perda parece cambiar a súa maneira de relacionarse coa vida e quizais explique a súa distancia, a súa ironía, os seus silencios e esa necesidade de non mirar demasiado profundamente as cousas. Despois de determinadas experiencias, quizais un aprende a protexerse das emocións demasiado intensas e a aceptar que hai cousas que simplemente suceden e que non sempre teñen unha explicación. E aí é onde a novela comezou a interesarme máis, porque detrás desa vida aparentemente corrente hai unha reflexión sobre como vivimos e sobre como imos construíndo a nosa existencia sen saber moi ben se seguimos un plan ou simplemente nos adaptamos ao que aparece. Todo iso lévame a preguntarme se toda vida é unha vida.

A novela está chea de situacións normais: encontros, conversas, viaxes, relacións, problemas familiares, persoas que aparecen e desaparecen. E precisamente esa normalidade é outra das cousas do libro que che fan pensar. Porque as nosas vidas tamén están feitas diso: de momentos de distinta intensidade, de decisións que tomamos case sen darnos conta, de cousas que suceden á marxe dos nosos plans e de persoas que deixan unha pegada maior ou menor en nós. Mentres lía, nalgúns momentos atopeime lembrando situacións, pensamentos e debates persoais. Non porque me identifique con Bascombe, senón porque a súa maneira de mirar a vida me levou a pensar na miña, nas decisións que tomamos, nos camiños que escollemos ou que abandonamos e nesa estraña capacidade que temos para acabar vivindo unha vida bastante diferente da que algunha vez imaxinamos ou mesmo da que esperabamos vivir.

Hai unha frase cara ao final que, para min, resume bastante ben o protagonista: «É triste dicilo, pero ser xornalista deportivo significa vivir encerrado nos propios pensamentos e só con algúns retallos do que pensan os demais». Creo que aí está Frank Bascombe: observando os demais, interpretando o que sucede ao seu arredor e, ao mesmo tempo, encerrado nos seus propios pensamentos. E quizais tamén aí estea boa parte do que Ford pretende contar. Pero tampouco estou xa seguro diso. Xa dixen que é un autor que me custa.

Remato. Sigo sen saber se Richard Ford é un escritor para min. «Canadá» produciume unha sensación parecida e este segundo intento tampouco conseguiu cambiar demasiado as cousas. Cústame a súa maneira de escribir e non sempre sei que facer co que me conta. Pero desta vez hai algo diferente: aínda que non teña claro ter entendido completamente a novela, si sei que me fixo pensar. E quizais iso sexa o importante. Durante boa parte da lectura tiven a sensación de que se me escapaba algo, pero ao pechar o libro decateime de que algo quedara comigo.

Ben, iso adoita pasar con todos os libros.

"LA PENINSULA DE LAS CASAS VACIAS" (DAVID UCLÉS)

by
No comments yet


Oitava novela proposta polo club de lectura “Princesa Leia”. Acabo de rematar as súas case 700 páxinas e aínda a estou a dixerir. Si, lin a novela completa; outros lectores recoñecen que lles resultou imposible. Pero tampouco pertenzo ao outro bando —curioso falar de bandos ao referirnos a este libro—, o dos que a elevaron aos altares.

A miña impresión é bastante máis matizada. Atopei momentos que me gustaron moito, outros perfectamente prescindibles e algúns que non me achegaron demasiado. É unha novela de claro realismo máxico, un terreo dominado por grandes autores como García Márquez ou Rulfo, que acadaron cotas extraordinarias. E precisamente aí atopo unha das súas maiores virtudes: Uclés consegue trasladar a Guerra Civil a un universo fantástico no que o extraordinario forma parte da vida cotiá. No cortijo, ademais de legumes, tamén nacen seres máxicos.

A novela mostra, a través da historia da familia de Odisto e María, os Ardolendo, e dos habitantes de Jándula, as consecuencias da Guerra Civil: familias separadas, veciños enfrontados, a sinrazón da violencia, a miseria, a fame, o terror e a morte. Pero tamén permite contemplar o conflito español dentro dun contexto europeo máis amplo: a confrontación entre fascismo e comunismo, a intervención das potencias estranxeiras e a inacción, interesada e cómplice en moitos casos, das democracias europeas. España aparece así como un auténtico campo de probas do que pouco despois acabaría estendéndose por Europa.

A novela nace, en boa medida, das historias familiares do avó do autor e sitúa en Jándula, trasunto de Quesada, a historia dunha familia e de todo un pobo marcado pola guerra. Non é tanto unha novela sobre o levantamento nacional, sobre Franco ou sobre os grandes personaxes históricos como sobre as persoas que tiveron que padecer o conflito e as súas consecuencias. É un libro que mostra as atrocidades cometidas nos dous bandos, o sufrimento da poboación, o horror, a violencia e a represión exercida durante e despois da guerra.

O narrador é outro dos elementos que máis me chamou a atención. É omnisciente, pero tamén intervén, diríxese ao lector, adianta acontecementos e mesmo conversa con personaxes históricos como Franco ou Unamuno. É un recurso interesante e, nalgúns momentos, especialmente eficaz, aínda que noutros contribúe a que a novela se disperse.

Uclés é un escritor que escribe ben, cun amplo catálogo de recursos e un vocabulario moi rico. Porén, hai unha cuestión que quero destacar: a presenza de demasiados personaxes e, sobre todo, o escaso desenvolvemento de moitos deles. A isto súmase unha estrutura baseada en capítulos moi breves que, en determinados momentos, acaba por ralentizar a lectura. Tamén creo que a novela tería gañado se mantivese durante máis tempo os personaxes en Jándula. O pobo ofrecía un escenario magnífico para contar a guerra sen necesidade de dispersar tanto a historia. Ás veces paréceme demasiado apresurado o desenvolvemento da trama polas distintas terras de España, de Iberia, como a chama Uclés.

Na segunda parte da novela, ademais da evidente influencia de Mavondo e do realismo máxico, o regreso de Odisto a Jándula lembroume inevitablemente A Odisea, tan de actualidade estes días por mor da película de Nolan: o home que regresa á súa casa despois dunha longa viaxe e atópase cunha familia que xa non está completa e cun mundo que cambiou.

Hai algo máis que me chamou especialmente a atención: o contraste entre o que aparece na novela e algunhas cousas que o propio autor manifestou posteriormente. Persoalmente, chócame. Pero, como xa dixen, interésame pouco o que diga o autor e moito máis a historia que escribiu. No ámbito deste libro, a súa opinión persoal interésame pouco: prefiro quedar co que está nas súas páxinas e co que a novela consegue transmitir.

Non creo que sexa o novelón incontestable que algúns anuncian, pero tampouco me parece unha novela fracasada. É irregular, excesiva en determinados momentos e presenta algúns problemas de ritmo, pero ten personalidade, escenas extraordinarias e unha maneira moi particular de achegarse á Guerra Civil. Un tema que, con esta novela, volve demostrar que é inabarcable, interminable.

Despois de case 700 páxinas, quedo cunha sensación contraditoria: algunhas cousas teríaas eliminado e outras teríaas desenvolvido máis. Pero, no seu conxunto, creo que La península de las casas vacías merece ser lida. E iso, ao final, tampouco é pouco.

 

“Todos choraban, pois na guerra, raro é o home que non se sente só e chora, que non se sente ferido e chora, que non ve vir a morte e, angustiado, chora; por moito que o cine e a literatura nos mostren hombría e poucas bágoas. A maioría dos soldados non querían matar a ninguén, e mesmo disparaban ao aire a propósito para non alcanzar o outro. Cando non lles quedaba máis remedio, facíano case sen mirar, de esguello. O envalentonamento inicial que sentiran ao comezo da guerra foise esvaecendo. Ao final do conflito, moitos foron os que dispararon palabras contra o inimigo, pero moi poucos lanzaron balas de graza. Aínda que, por desgraza, facían falta moi poucas mans para matar milleiros de persoas. Como proba diso, a dura posguerra.” (Capitulo 102)


 

"TRIGO LIMPIO" (JUAN MANUEL GIL)

by
No comments yet


Trigo limpio é, fundamentalmente, unha novela que fala de como se escribe unha novela. Juan Manuel Gil converte o propio proceso de creación literaria —a investigación, a construción dos personaxes, a procura dunha trama e a necesidade de atopar unha historia que contar— nunha parte esencial do relato.
A historia arrinca coa gamberrada dun grupo de rapaces: un deles salta un valado e entra na pista do aeroporto de Almería. A partir de aí prodúcese a chegada e posterior desaparición de Simón, un acontecemento que se converte no eixo arredor do cal xira toda a novela.

O narrador, un dos membros daquela pandilla, reconstrúe os seus recordos e volve constantemente sobre aquela infancia, sobre os seus amigos, a súa familia e as aventuras e trasnadas compartidas. Faino mediante unha estrutura aparentemente caótica, con continuos saltos temporais que mesturan a busca de Simón cos recordos daqueles anos. Todo iso está atravesado pola imaxe dun pasadizo que, persoalmente, case prefiro entender como un labirinto: un percorrido no que memoria, realidade, ficción e percepción acaban mesturándose.

E aí está, para min, unha das grandes virtudes do libro. Trigo limpio non se limita a contar unha historia. Fala da amizade, da familia, dos soños, dos medos (do Medo), da perda e da confianza, pero tamén formula cuestións moito máis profundas sobre a vida e sobre a verdade. Que é realmente o que aconteceu? Ata que punto son fiables os nosos recordos? Existe a verdade á marxe de quen a recorda e a interpreta?

Juan Manuel Gil volve demostrar, como xa fixera en Majareta, unha maneira de escribir e de contar absolutamente persoal. Hai humor, diálogos áxiles e próximos, situacións disparatadas e unha mirada sobre a infancia que resulta ao mesmo tempo divertida e profundamente melancólica.

A pandilla funciona ademais como unha pequena comunidade na que os nenos ensaian, case sen sabelo, as súas primeiras formas de relación cos demais. A familia aparece como refuxio, mesmo cando esa protección resulta disparatada, e a literatura xorde como unha forma de salvación, como unha maneira de agarrarnos ao presente mentres intentamos ordenar aquilo que nos sucedeu.

Pero se hai algo que me deixou especialmente marcado é o final. É un final abraiante que, persoalmente, me tocou dunha maneira moi clara. Despois de pechar o libro, algunhas das súas preguntas permanecen aí, dando voltas.

Gostoume moitísimo Trigo limpio. É unha novela que esixe certa atención, que xoga co lector e que obriga a percorrer ese labirinto de recordos, ausencias, ficción e verdade. Pero tamén é unha novela profundamente humana, cunha mirada moi particular sobre a infancia e sobre a necesidade que temos de contar historias para intentar comprender as nosas propias vidas.

Despois de Majareta e agora con Trigo limpio, considérome xa un lector convencido de Juan Manuel Gil. A súa forma de escribir, o seu humor, a súa capacidade para mesturar o cotián co filosófico e, sobre todo, esa maneira tan súa de converter a literatura nunha forma de explorar a memoria e a verdade fan que os seus libros me interesen especialmente.

Trigo limpio é, en definitiva, unha homenaxe feliz á literatura e á súa capacidade para acompañarnos, protexernos e, quizais tamén, axudarnos a entender aquilo que nunca acabamos de comprender por completo.

“HAMBRE” (KNUT HAMSUM)

by
No comments yet

“Hambre”, de Knut Hamsun, é un libro sorprendentemente moderno para ter sido escrito a finais do século XIX. O propio autor, no epílogo, deféndese das críticas explicando que non pretendía escribir unha novela convencional, senón «un libro sobre as delicadas oscilacións dunha alma humana vulnerable, sobre esa estraña vida da mente, sobre os misterios dos nervios nun corpo consumido pola fame».

É unha novela moi innovadora para o seu tempo, porque apenas hai acción, trama ou evolución no sentido tradicional. Tampouco hai practicamente personaxes, agás o protagonista e narrador. A historia avanza como unha espiral: volve unha e outra vez sobre situacións, pensamentos, frustracións e obsesións semellantes. E precisamente aí está boa parte da súa forza. Máis que contar unha historia, Hamsun introdúcese na mente dun home que intenta sobrevivir.

A fame é, evidentemente, unha carencia física. Pero creo que nesta novela é moito máis ca iso: convértese tamén nun estado mental. O protagonista vive na pobreza, sen un traballo estable e dependendo dos textos que consegue vender aos xornais ou da escasa xenerosidade dalgunhas persoas. A fame vai alterando a súa percepción, o seu comportamento e a súa maneira de relacionarse cos demais. Hai momentos especialmente dramáticos, como o encontro cunha muller na súa casa, nos que a súa situación e o seu estado mental parecen condicionar por completo a relación. Nalgúns momentos, a fame convérteo en alguén irracional, contraditorio e mesmo difícil de comprender.

E aí é onde o personaxe me produce certo desacougo. Ás veces custa entender a súa falta de reacción, o seu orgullo levado ata extremos absurdos ou determinados comportamentos case pusilánimes. Porén, ao mesmo tempo, resulta interesante observar como intenta aferrarse a uns principios, á súa educación e a unha certa idea de dignidade. Non sempre o consegue, pero parece que ese é o faro que intenta seguir mesmo cando todo ao seu arredor se derruba.

Creo que “Hambre” formula unha cuestión que segue sendo moi actual: que significa realmente vivir con dignidade. A fame non aparece unicamente como unha necesidade fisiolóxica, senón tamén como unha forma de carencia que pode afectar á dimensión cultural, educativa, emocional e íntima dunha persoa. Ter cubertas as necesidades básicas é imprescindible, pero tamén o é dispoñer daquilo que permite construír unha vida con sentido e relacionarse cos demais desde a dignidade.

É un libro que pode resultar incómodo e mesmo irritante por momentos, precisamente porque non busca poñerllo fácil ao lector. Pero quizais esa incomodidade sexa unha das súas maiores virtudes. Hamsun non nos presenta o protagonista como un heroe nin como unha vítima perfecta, senón como un ser humano contraditorio, vulnerable e imperfecto.

Máis dun século despois, “Hambre” segue resultando actual porque, no fondo, non fala unicamente da pobreza. Fala da fraxilidade humana, da dignidade, do illamento e de como as circunstancias poden chegar a alterar a nosa maneira de pensar e de comportarnos. Unha novela estraña, obsesiva e por momentos desconcertante, pero tamén profundamente humana.

“RODNEY STONE” (ARTHUR CONAN DOYLE)

by
No comments yet

A poucas liñas de comezar esta novela, o propio narrador convídanos a entrar nela cunhas palabras que son case unha declaración de intencións:

«Si quieres partir conmigo hacia aquel mundo olvidado, si quieres saber de las aventuras del Pequeño Jim, y de Harrison el Campeón; si quieres conocer a mi padre, uno de los hombres de Nelson; si quieres incluso llegar a conocer a ese mismo gran marinero; y a George, el que tiempo después se convertiría en el indigno rey Jorge IV de Gran Bretaña; pero, sobre todo, si quieres conocer a mi célebre tío, sir Charles Tregellis, el Rey de los Galanes, y a los grandes luchadores cuyos nombres te son todavía familiares; entonces dame la mano y partamos.»

E Conan Doyle cumpre sobradamente a promesa. Porque Rodney Stone é moito máis ca unha novela de aventuras ou unha novela histórica. É un extraordinario retrato dunha Inglaterra que está a piques de desaparecer: a Inglaterra de finais do século XVIII e comezos do XIX, coas súas grandes mansións, os seus criados, os seus cabaleiros, os seus aristócratas, os seus personaxes populares, os seus códigos de honra, os seus absurdos prexuízos e tamén os seus valores.

E, no medio de todo iso, o boxeo. Un boxeo brutal, a puño limpo, sen límite de asaltos e no que os combates podían prolongarse durante horas. Un deporte perseguido pola lei en moitos lugares, pero que atopaba sempre novos escenarios e novos públicos. Conan Doyle describe ese mundo cunha viveza extraordinaria e converte os grandes loitadores da época en personaxes tan importantes dentro da novela coma os aristócratas e cabaleiros que os rodean.

Pero o que máis me gustou é que o boxeo non é máis ca un dos fíos dunha trama moito máis ampla. Polas páxinas de Rodney Stone aparecen Lord Nelson, Lord Cochrane, John Lade, Beau Brummell, Emma Hamilton e o príncipe de Gales, o futuro Xurxo IV. Aventuras, intrigas, duelos, romances, rivalidades, viaxes e enfrontamentos van sucedéndose mentres o protagonista, Rodney Stone, nos conduce por ese mundo fascinante.

E aí está, para min, unha das grandes virtudes da novela: a capacidade de Conan Doyle para converter unha época enteira nunha aventura. Non se limita a contarnos unha historia; consegue que o lector teña a sensación de estar camiñando por aquelas rúas, entrando naquelas casas, asistindo a unha pelexa de boxeo ou compartindo mesa con algúns dos seus personaxes.

Todo me gustou. O relato, a atmosfera, os lugares e, sobre todo, os personaxes e a personalidade perfectamente definida de cada un deles. Tamén esa mestura tan propia da literatura do XIX entre principios estúpidos e valores verdadeiros, entre aparencias, honra, lealdades, ambición e valentía.

Divertinme enormemente con esta historia. Ata o punto de buscar calquera momento para volver a ela, que probablemente sexa un dos mellores síntomas de que un libro che está gustando de verdade. Hai novelas que se len porque queres saber como rematan e outras que se len porque gozas do camiño. Rodney Stone pertence claramente ás segundas.

E quizais por iso me lembrou tanto aquelas lecturas de hai moitos, moitos anos: Salgari, Julio Verne, H. Rider Haggard, Dumas… Esa literatura de aventuras que consegue algo que non sempre é doado: facer que o lector volva sentirse un pouco neno sen deixar de ser un lector adulto.

E despois de acompañarnos durante toda a novela por ese mundo, Conan Doyle péchaa cunha imaxe magnífica:

«Aquel anochecer de octubre, vi levantarse en lentos remolinos las nubes de humo sobre la marejada del Atlántico, y ascender, y ascender, hasta diluirse en tenues hilillos y esfumarse en el azul infinito del cielo.»

É un final que resume perfectamente o espírito da novela: o final dunha época, o recordo dun mundo que se esvaece e a chegada doutro novo.

Rodney Stone foi para min unha auténtica delicia. Unha novela entretida, emocionante, chea de personaxes extraordinarios e escrita coa solvencia dun autor enorme. Unha mostra magnífica da gran literatura de aventuras do século XIX e, sobre todo, un libro que gocei moitísimo.

Unha delicia.

“EL DESIERTO DE LOS TÁRTAROS” (DINO BUZZATI)

by
No comments yet

Hai libros que chegan no momento xusto. Libros que, case sen buscalo, conectan co que un está a vivir ou a pensar. O deserto dos tártaros, de Dino Buzzati, foi un deles. 

Levaba tempo con ganas de ler esta novela, da que sempre escoitara boas referencias. E cando por fin me mergullei nas súas páxinas, entendín por que. Buzzati constrúe a historia de Giovanni Drogo, un mozo oficial destinado a unha fortaleza fronteiriza onde a ameaza é constante pero nunca chega a materializarse. Unha espera indefinida que, pouco a pouco, se converte no centro da súa vida. 

Pero esta non é só a historia dun militar nun lugar remoto. É, sobre todo, unha alegoría poderosa sobre a condición humana. Sobre esa tensión constante entre a seguridade e a liberdade. Sobre como, sen darnos conta, imos aprazando a vida real agardando un momento mellor que quizais nunca chega. Sobre o paso do tempo, que avanza silencioso mentres un cre ter marxe para decidir máis adiante. 

É unha novela que incomoda. Que che fai ler co estómago encollido. En moitos momentos sorprendeume estar enfadado con Drogo, coa súa maneira de afrontar —ou máis ben de non afrontar— a súa vida. Pero ese enfado non deixa de ser, en parte, un reflexo dun mesmo. Porque é difícil non recoñecerse nas súas dúbidas, nas súas renuncias, nesa tendencia a pospoñer decisións importantes baixo a promesa dun futuro mellor. 

Un dos aspectos que máis me chamou a atención é o peso que teñen as expectativas fronte ao presente. Como a vida se nos pode ir mentres seguimos agardando algo extraordinario que lle dea sentido. E, ao mesmo tempo, como ese paso do tempo vai moldeando a nosa relación cos demais e con nós mesmos. 

A novela tamén fala, de forma moi sutil pero profunda, das relacións humanas: das persoas coas que convivimos sen chegar a coñecer realmente, de quen falla e de quen sorprende, dos vínculos que non nos atrevemos a construír por falta de valor ou de claridade. E, sobre todo, desa dificultade para ser honestos con nós mesmos, para deixar de enganarnos. 

Ao final, todo desemboca nunha idea que percorre o libro de principio a fin: a soidade. Drogo remata enfrontándose á súa vida —e á súa morte— en soidade, como inevitablemente facemos todos. 

Hai un fragmento, case ao final do libro, que resume de maneira moi precisa esa sensación: 

“Pouco a pouco a confianza debilitábase. É difícil crer en algo cando un está só e non pode falar diso con ninguén. Precisamente nesa época Drogo decatouse de que os homes, por moito que se quixesen, sempre permanecen afastados; se un sofre, a dor é completamente súa, ningún outro pode tomar para si nin unha mínima parte; se un sofre, non por iso os outros senten dano, aínda que o amor sexa grande, e iso provoca a soidade na vida.” 

Un libro profundo, incómodo e necesario. Deses que non só se len, senón que quedan contigo.

“EL DOCTOR ZHIVAGO” (BORIS PASTERNAK)

by
No comments yet

Acabo de rematar a lectura deste extenso e ambicioso libro, e a sensación que me deixa “Doctor Zhivago” é a de ter percorrido non só unha historia, senón toda unha vida, e mesmo a dun país enteiro reflectida na traxectoria dun só home. Non é unha novela lixeira nin rápida; esixe tempo, atención e certa implicación emocional, pero a cambio ofrece unha profundidade moi notable. 

A historia de Yuri Zhivago, médico e poeta, articula o relato e serve como fío condutor para comprender a Rusia de comezos do século XX. Desde a súa infancia, marcada pola morte da súa nai, ata a súa propia morte, a súa vida avanza en paralelo aos grandes acontecementos históricos: a caída do zarismo, as revolucións e a guerra civil. Porén, fronte a ese plano colectivo —dominado pola dor, a fame, a pobreza e a violencia—, a novela céntrase nunha dimensión máis íntima, amosando como eses feitos afectan ás persoas, ás súas decisións e aos seus sentimentos. 

Nese percorrido vital, a relación entre Zhivago e Lara constitúe o núcleo emocional da obra. A súa historia constrúese a través de encontros e separacións, sempre condicionados polo contexto histórico, dando lugar a un amor intenso, complexo e, en boa medida, imposible. Máis ca un simple relato romántico, é a expresión de como os sentimentos máis profundos se ven constantemente alterados por forzas externas que os superan. 

Pasternak non adopta unha posición explícita a favor ou en contra dos acontecementos que narra. Porén, a medida que avanza a novela, percíbese certo desencanto que se manifesta a través da experiencia de Zhivago. Así, a obra non pretende explicar a historia, senón reflectir as súas consecuencias, amosando a complexidade dunha sociedade fragmentada en múltiples realidades: revolucionarios, campesiños, intelectuais, soldados, oportunistas ou vítimas das circunstancias, partisanos, brancos e vermellos conviven nun mesmo escenario marcado pola inestabilidade. 

O propio Zhivago encarna esa falta de rumbo. É un personaxe que se move sen atopar unha estabilidade definitiva, alleo ao fanatismo e ás grandes consignas ideolóxicas. A pesar da súa formación e posición, non busca protagonismo nos movementos revolucionarios; o seu interese céntrase na súa vida, no seu traballo como médico, na súa escrita e, sobre todo, nos seus sentimentos e no seu amor por Lara. Esa renuncia convérteo nunha figura profundamente humana, pero tamén illada nun contorno dominado polos extremos. 

Neste contexto, as tres mulleres que marcan a súa vida —Tonia, Lara e Marina— poden interpretarse como un reflexo simbólico das distintas etapas históricas de Rusia. Tonia representa a estabilidade do mundo anterior ás revolucións; Lara encarna a esperanza, o cambio e os ideais de transformación; mentres que Marina simboliza o final do camiño, un desencanto sereno e a aceptación dunha realidade sen grandes expectativas. Esta evolución reforza a idea de que a vida de Zhivago e a do propio país avanzan en paralelo, aínda que desde planos distintos. 

Máis alá da trama, a novela destaca pola súa dimensión ética e emocional. É, en certo modo, un canto á bondade como principio vital e unha defensa da pureza dos sentimentos fronte á adversidade. Nas súas páxinas aparecen as paixóns, as inxustizas, os excesos do poder e a resistencia duns ideais que se negan a ser completamente anulados. Todo iso tradúcese nunha reflexión profunda sobre a dignidade humana, a compaixón e o amor. 

No que respecta ao estilo, a obra amosa con claridade a condición de Pasternak como poeta, un dos principais autores rusos de comezos do século XX. A súa prosa ten un marcado alento lírico, con pasaxes de gran beleza que, en ocasións, poden resultar densas, especialmente nas descricións. Porén, esa mesma riqueza expresiva é a que achega profundidade e fai que a novela vaia gañando forza a medida que avanza. Non deixa de ser significativo que esta sexa a súa única novela, fronte a unha traxectoria amplamente recoñecida no ámbito poético, que culminou coa concesión do Premio Nobel de Literatura en 1958. 

Publicada por primeira vez fóra de Rusia —en Italia, en 1955— e prohibida no seu país ata 1988, a obra adquire tamén un valor engadido desde o punto de vista histórico e cultural. Non só polas circunstancias da súa publicación, senón pola ollada íntima e case espiritual que ofrece sobre unha época decisiva. 

En definitiva, “Doctor Zhivago” é unha novela esixente pero profundamente enriquecedora. Máis ca relatar un período histórico, amosa o que ese período provoca nas persoas. É unha obra que deixa pegada, que invita á reflexión e que, malia a súa extensión, remata xustificando plenamente cada unha das súas páxinas.

“LA AGONÍA DE FRANCIA” (MANUEL CHAVES NOGALES)

by
No comments yet

“La agonía de Francia”, de Manuel Chaves Nogales, é unha obra profundamente lúcida, inquietante e, sobre todo, dunha vixencia sorprendente. Escrita desde o exilio, tras o estoupido da Guerra Civil española, o libro céntrase no período da invasión nazi de Francia en 1940 e no rápido derrubamento do país ante o avance alemán. É, ao mesmo tempo, un testemuño histórico e unha análise política e moral de enorme calado.

Chaves Nogales chega a Francia coa convicción de que este país representa o paradigma da democracia, da liberdade e da resistencia fronte ao fascismo. Porén, o que atopa e describe é xusto o contrario: unha nación que, en apenas uns meses, se esborralla non tanto pola forza militar alemá como pola súa propia debilidade interna. A derrota de Francia, segundo o autor, non foi unicamente militar, senón sobre todo moral. Foi o resultado da renuncia aos seus propios valores, da claudicación ante as ideas autoritarias e do progresivo baleirado do espírito democrático.

Un dos aspectos máis impactantes do libro é a insistencia na indiferenza e no egoísmo das masas. Chaves Nogales retrata unha sociedade absorbida polos seus intereses inmediatos, incapaz de asumir sacrificios colectivos. Esa “indiferenza inhumana” convértese nun dos piares do desastre. A isto súmase o fracaso das elites, especialmente dos cadros de mando militares, aos que responsabiliza directamente da derrota pola súa incompetencia, a súa falta de liderado e, en moitos casos, a súa simpatía cara ao autoritarismo.

O autor tamén denuncia con contundencia tanto o fascismo como o estalinismo, amosando unha coherencia intelectual admirable. A súa crítica non se limita a un só extremo ideolóxico, senón que se dirixe contra calquera forma de totalitarismo que destrúa a liberdade e a dignidade do individuo. Resulta especialmente revelador como describe a “claudicación espiritual” de Francia: non unha decadencia da intelixencia, senón do espírito cívico, da fe na democracia e nos valores que historicamente sostiñan o país.

Entre as pasaxes máis memorables destacan aquelas nas que analiza o papel do exército, convertido nunha estrutura ineficaz e desorganizada; a miseria espiritual dunha sociedade que perdeu o seu rumbo; ou a crítica á falsa aparencia de heroísmo, que agocha a falta de vontade real de sacrificio. Especialmente contundente é a súa idea de que Francia non foi derrotada polo inimigo exterior, senón por unha loita interna, pola fascinación cara ao propio verdugo, por asumir os principios do totalitarismo que debía combater.

Outro elemento clave é a súa reflexión sobre o papel da cidadanía e das institucións. O libro é, neste sentido, unha chamada de atención sobre a responsabilidade colectiva: a democracia non se sostén por si soa, require compromiso, sacrificio e unha conciencia cívica activa. Cando estes elementos desaparecen, o sistema baleírase e queda exposto á súa destrución.

Esta idea acada a súa máxima profundidade no plantexamento que Chaves Nogales desenvolve en “O nó da traxedia”, onde interpreta a caída de Francia como unha auténtica traxedia moderna: non a derrota dun pobo covarde fronte a un inimigo superior, senón o desgarramento interno dunha sociedade que loita contra si mesma. Francia sucumbe non só pola presión exterior, senón pola fascinación que o totalitarismo exerce sobre ela, por ter chegado mesmo a namorarse do seu propio verdugo. E, porén, no fondo desa caída subsiste unha verdade esencial: que non existe forma de convivencia humana superior ao diálogo, nin sistema político máis perfecto ca a democracia liberal. É precisamente a renuncia a estes principios —á liberdade, ao debate, á responsabilidade cívica— o que conduce inevitablemente ao desastre.

Por todo iso, "La agonía de Francia" é un libro que non só invita a reflexionar sobre un episodio histórico concreto —a invasión nazi e a caída de Francia—, senón que interpela directamente ao presente. A súa análise sobre como morren as democracias resulta inquietantemente actual nun contexto no que moitos países afrontan tensións semellantes: polarización, perda de valores cívicos, auxe de discursos autoritarios e desafección cidadá.

En definitiva, estamos ante unha obra brillante que demostra o enorme talento de Chaves Nogales como xornalista, reporteiro e pensador. Un libro que non só se le, senón que obriga a pensar, a cuestionar e a valorar a fraxilidade —e ao mesmo tempo a importancia— da democracia.

“POR EL MAR DE CORTÉS” (JOHN STEINBECK)

by
No comments yet

Comprei "Por el mar de Cortés", de John Steinbeck, no rastro que se celebra o primeiro domingo de cada mes na Praza Maior de Ourense. Chamoume a atención tanto polo autor como pola temática: unha viaxe, unha expedición polo Golfo de California. Inmediatamente pensei nos libros de aventuras da miña xuventude, en autores como Kipling, Conan Doyle ou Conrad, e esa asociación condicionou en parte as miñas expectativas desde o principio.

Comecei a lectura gozando da viaxe e do descubrimento dun mundo descoñecido —algo que, por desgraza, cada vez resulta máis difícil—, así como da maneira na que se describe a vida naqueles lugares. O libro relata a travesía, a recollida de especies, as incursións por distintas zonas e os encontros coas persoas que van coñecendo, e todo iso vai construíndo pouco a pouco unha experiencia de exploración moi suxestiva. Gustoume especialmente o episodio no que acompañan a uns mexicanos á caza do carneiro.

Porén, a medida que avanzaba, fun comprobando que a obra vai moito máis alá dun simple relato de aventuras. Steinbeck introduce constantes reflexións sobre o mundo, sobre o ser humano e sobre o momento histórico que lle tocou vivir, marcado pola inquedanza ante a guerra. Ao longo da viaxe desenvolve ideas sobre a nosa forma de vida, a explotación dos recursos e a relación entre o individuo e a sociedade, e faino entrelazándoo co propio discorrer da expedición. A iso súmase tamén unha parte científica importante, coa descrición e clasificación de numerosas especies mariñas recollidas durante a viaxe.

Nese sentido, hai un parágrafo que me gustou especialmente e que, dalgún xeito, resume ben o espírito do libro: ese momento no que reflexionan sobre a distancia respecto do mundo moderno, sobre como cambian as prioridades e sobre esa forma distinta de entender o tempo e o valor das cousas que atopan nos habitantes do Golfo. Esa idea de que non todo se mide en termos materiais, e de que existen “transaccións” máis profundas, pareceume especialmente suxestiva e moi ben expresada.

Tamén me gustou moito a relación entre os membros da tripulación, como evoluciona a medida que avanzan os días e como esa convivencia acompaña e enriquece o relato. Aínda así, gustaríame que o autor afondase máis tanto nesas relacións como nas que establecen cos mexicanos, porque aí había material moi interesante.

De feito, conforme seguía lendo, atopeime cun libro máis introspectivo do que esperaba, de grande calidade literaria, pero con moita menos aventura da que imaxinara cando o comprei. Nese sentido, algunhas descricións e pasaxes sobre a captura de animais fixéronseme algo excesivas, precisamente porque desviaban o foco do que eu buscara nun primeiro momento.

O inicio, iso si, é especialmente interesante, porque a preparación da viaxe, o fretamento do barco —o Western Flyer, un atunero contratado en tempada baixa— e o traslado desde a costa de California ata o Golfo funcionan como unha excelente antesala de todo o que virá despois.

En definitiva, é un libro que me gustou, aínda que non respondeu de todo ás expectativas iniciais. Sóbrenme algunhas partes máis técnicas ou descritivas, e boto en falta un maior desenvolvemento das relacións humanas, pero, aínda así, a calidade da escrita de Steinbeck é indiscutible. É un autor que escribe dunha maneira extraordinaria, capaz de converter unha viaxe nunha reflexión profunda sobre o mundo e sobre nós mesmos.

“LA VÍSPERA” (MANUEL JABOIS)

by
No comments yet

A miña relación coa narrativa de Manuel Jabois fora ata agora a dun mero intento, sen continuidade. Probeino primeiro con Malaherba, despois con Mirafiori, e aínda que en ambos casos había elementos que me interesaban, non acabei de conectar do todo. Aínda así, algo na súa maneira de contar facía que seguise achegándome ás súas historias, como se soubese que nalgún momento atoparía o meu lugar como lector dentro do seu universo. Supoño que, como todo, tamén era cuestión de tempo.

Ese momento chegou con La víspera.

Coincidiu, ademais, cunha etapa persoal algo especial, o que probablemente influíu na lectura. Ou quizais non. O libro foi un agasallo dunha persoa á que quero moito, e tivo incluso ese punto de fermosa casualidade: mercouno na libraría Tanco, onde tempo atrás me comentaran que tentarían organizar unha presentación da novela tras a súa publicación en maio. Todo parecía aliñarse para que esta vez si.

Lin La víspera nunha fin de semana, entre sábado e domingo, practicamente dunha tirada. É unha novela que formula moitas cuestións e que, en certo modo, encaixa perfectamente coa personalidade do Jabois xornalista ao que sigo desde hai anos. Compartimos, por exemplo, o madridismo (estado máximo de felicidade que pode acadar un afeccionado ao fútbol; dío el, e eu reafírmoo), aínda que el o vive con moita máis intensidade. Pero, sobre todo, interésame a súa mirada: tanto no deportivo como na actualidade, sempre cun punto de ironía, finura e unha intelixencia sutil que tamén está moi presente na súa literatura. Lembro, ademais, a súa participación en La Cultureta de Onda Cero, xunto a Carlos Alsina, onde xa deixaba ver esa forma tan particular de observar o mundo, acompañado polo propio Alsina, Gistau, Amón, entre outros.

Ao comezar a novela, pensei que atoparía unha historia moi centrada en Galicia —algo lóxico, tendo en conta a súa vinculación con Pontevedra— e nos conflitos familiares: amores, desamores, tensións, silencios. E non me equivocaba, pero a novela vai moito máis alá. Hai familia, si, pero tamén unha exploración máis profunda dos baleiros, dos xestos —unha man no ombreiro, a preocupación polo outro—, de todo aquilo que forma unha familia (e mesmo a contorna máis próxima, que case tamén o é) e que se vai transformando a medida que avanzamos na vida, a través dos fitos que cumprimos e do que se perde polo camiño.

Jabois sitúa todo isto nun ámbito de certa escuridade, de claustrofobia, cun punto case psicótico (as festas do Nadal, o aniversario de Maite e o inverno na costa galega contribúen a iso). Pero, a pesar disto, a novela ten unha chispa humorística moi evidente —con escenas tan inesperadas como a de machucar unha pastilla de viagra cun chisqueiro do CD Ourense, especialmente graciosa polo seu contexto recente— e, ao mesmo tempo, mantén un ton escuro. A ambientación galega, coa súa orografía e a súa atmosfera, reforza esa sensación inquietante de fondo.

A trama —ou as tramas— desenvólvese en apenas 24 horas, durante unha carreira popular de Nadal na que desaparecen uns nenos. A partir de aí, a narración articúlase arredor de Amalia Constela, aínda que o verdadeiro eixo emocional é Maite, a nai. O seu fillo, Chami Palmeira, tamén ten un peso importante: ambos personaxes contrapoñense, aínda que quizais menos do que as súas propias vidas poderían suxerir.

Maite é quen vertebra emocionalmente a historia. A medida que avanza, o libro achégase incluso ao relato de sucesos, rozando por momentos o thriller, sen deixar de lado a súa dimensión máis íntima. E é aí onde aparecen moitas das preguntas que Jabois formula sen necesidade de pechalas do todo. Non todo ten resposta, nin falta que fai.

Se tivese que quedar cunha idea central, diría que La víspera é unha novela sobre as aparencias: sobre como, en moitas ocasións, pesan máis ca a propia verdade; sobre a necesidade de que a familia se manteña en pé, aínda que sexa sostida por equilibrios fráxiles, silencios ou segredos. Nun momento do libro dise que, como en toda boa familia, esta está chea de segredos. Non sei se iso é universal, pero si teño claro que poucas cousas son tan importantes como seguir sendo —cando menos aparentemente— unha familia.

En definitiva, é unha lectura que me sorprendeu e que, en certo modo, me reconciliou coas experiencias anteriores que tivera co autor. Unha novela curiosa, intelixente e con capas, que deixa pouso. E, se finalmente Jabois presenta o libro na libraría, alí estarei. Sen dúbida, recoméndoa.

CARLOS ALSINA

by
No comments yet

A miña relación coa información e coa radio vén de lonxe. Sempre tivo máis que ver coa música, primeiro, e coa curiosidade ca con outra cousa: unha curiosidade tranquila, constante, de ir asomándome ao que pasaba sen facer moito ruído. Lembro que en 1982, antes de ir ao colexio, achegábame ao taller do meu pai para ler en La Voz de Galicia as crónicas da guerra das Malvinas. Para min aquilo era case como unha película de guerra: algo afastado, impactante, case cinematográfico, difícil de comprender de todo, pero que me atrapaba e me facía querer saber máis.

Co paso do tempo, esa curiosidade foi collendo forma e, sen darme conta, foise convertendo nunha maneira de estar atento ao mundo. Quedaba vendo os debates do Estado da Nación, con Felipe González e Fraga, as retransmisións dos plenos no Congreso, e non perdía La Clave, sobre todo por esas conversas que viñan despois da película, onde todo se trataba con máis calma, con máis matices. Aí empecei a entender algo que despois sería constante: que a información non é só o feito, senón tamén a mirada, o contexto e a forma de contalo.

Nese camiño, a radio entrou pouco a pouco ata quedar. Na universidade escoitaba a José María García —eu sempre fun máis del ca de De la Morena— e, ao mesmo tempo, descubrín outros espazos que me abriron outra maneira de escoitar: Trecet, Juan de Pablos, Diego Manrique… programas que non eran só música, senón tamén criterio, voz e personalidade.

Antes, a finais dos 80, lembro especialmente o programa El Lobo Urbano, de Charly Domínguez —o Charly dos Suaves—, que escoitaba a finais daquela década. Había algo nel que encaixaba moi ben co espírito da época: rock, actitude e radio entendida tamén como identidade. Aquel “lobo” non era só un programa musical, era unha forma de achegarse a outra maneira de vivir a música, máis crúa, máis auténtica. Foi aí onde descubrín grupos como Thin Lizzy e músicos como Tom Waits, e onde decidín que eu, musicalmente, era un roqueiro.

Un pouco despois apareceu tamén outra radio que me acompañou moito máis do que entón era consciente. En Radio 3 de RNE, programas como Diálogos 3, de Ramón Trecet, eran case unha porta a outro mundo sonoro, distinto, fóra do circuíto das radiofórmulas; e Flor de Pasión, de Juan de Pablos, co seu coidado polas músicas da memoria, polos 60 e por esa nostalxia tan ben tratada. E xa máis adiante, na órbita de RNE, tamén programas como Ruta 61, co seu blues e o seu espírito máis nocturno, ou o traballo de voces como a de Diego A. Manrique, que convertían a radio musical en algo moito máis que entretemento: en cultura viva, contada con criterio.

Tamén houbo unha etapa na que a televisión tivo o seu lugar, sobre todo cando estudaba en Santiago. Lembro a Hermida e, especialmente, a Carrascal. Había momentos nos que deixaba o que estivese facendo para escoitalo analizar a actualidade, con aquela forma tan directa de poñer orde no que estaba pasando mentres se sentaba no pico da súa mesa. Era o fin de Felipe González, Filesa, os GAL, Aznar… Pero co tempo, a televisión foi perdendo presenza na miña vida. A radio non. A radio quedou, sen facer ruído, como unha compañía constante.

A finais dos 90 comecei a escoitar Onda Cero con máis continuidade. Protagonistas, con Luis del Olmo, formaba parte das miñas mañás: almorzos con calma, a radio de fondo, o transistor enriba da mesa. Era unha rutina sinxela que axudaba a empezar o día con certa orde. Hoxe todo é máis rápido, máis fragmentado, pero esa relación coa radio segue sendo a mesma: no coche, nos auriculares ou nun café tomado con présa, sempre hai ese fío que continúa.

E nese fío aparece, co tempo, Carlos Alsina.

Primeiro en La Brújula de Onda Cero, onde empecei a escoitalo con máis atención. E aí, sen saber moi ben por que, notei algo distinto. Non era unha cuestión de forma chamativa, senón precisamente do contrario: unha radio moi medida, moi coidada, sen estridencias. Gustábame como construía os programas, como daba tempo ás respostas, como sabía preguntar sen interromper máis do necesario. Había algo de respecto polo oficio e tamén polo oínte.

A medida que o ía escoitando máis, fun vendo que esa forma de facer radio non era casual. Había unha combinación pouco habitual de rigor e sensibilidade, de análise e de cultura. As súas referencias, as súas recomendacións, mesmo os seus espazos máis reflexivos, daban a sensación de que a actualidade podía contarse sen perder matices. Esa era a radio que me gustaba. Que me gusta. Aí foi onde descubrín o rigor, a intelixencia… e os monólogos das oito.

Cando deu o paso ás mañás en 2015, substituíndo a Carlos Herrera, seguino case de forma natural. Alsina con Juan Ramón Lucas fixéronse cargo de Más de Uno. Alsina, co tempo, foise convertendo nunha desas voces que un identifica sen esforzo, non porque sexa máis forte ca outras, senón porque está feita doutro xeito. Un xeito no que a información se conta con calma dentro da urxencia, e no que hai unha preocupación constante por facelo con honestidade. Carlos Alsina converteuse na principal referencia informativa da radio española.

Nese percorrido tamén hai un recordo moi concreto que para min é importante: o día en que o vin en directo no Teatro Principal de Ourense. Cheguei moi cedo, ás seis da mañá, e non me deixaron entrar ata as sete. Esa hora, que podería ser simplemente unha espera incómoda, acabou sendo case o contrario. Cos cascos postos, acompañado dun amigo que tamén estaba alí, deambulamos por unha cidade que aínda durmía buscando un café aberto. Foi unha desas escenas sinxelas que, sen saber moi ben por que, quedan gardadas.

Despois chegou o programa, o directo e, ao final, a foto con el. Gárdoa con agarimo, aínda que non sexa especialmente dado a este tipo de cousas. Pero ese día gárdoo con especial cariño.

E ao longo destes anos tamén quedaron moitos outros momentos asociados á súa voz. Os días do confinamento polo COVID, cando ás oito da mañá escoitaba o seu “diario” e axudaba, sen facer ruído, a poñer orde nunha realidade moi estraña. Non esquezo a música coa que arrincaba nin o que contaba despois. Foi un sostén. Ou as súas coberturas sobre o terreo, como na DANA en Valencia, ou o percorrido por Ermua na homenaxe a Miguel Ángel Blanco. Tamén o Día da Radio, as visitas a colexios, hospitais… pequenas pezas que, sumadas, debuxan unha forma de estar.

E logo están as entrevistas: a políticos de todos os pelaxes (moitos quedaban retratados ante Alsina), a actores —a de José María Pou, por exemplo, é das que quedan—, a súa La Cultureta, os seus monólogos, os xornalistas e colaboradores cos que se acompañaba. Algúns fixéronme rir, outros pensar, outros mesmo me cambiaron o humor nun día concreto. Pero sempre tiven a sensación de que había unha forma moi consciente de facer as cousas, sen improvisación gratuíta, con traballo detrás.

Por todo iso, o recoñecemento que recibiu ao longo da súa traxectoria encaixa con esa percepción que eu, como simple oínte, teño del: a dunha figura amplamente recoñecida e premiada na radio española, ademais dunha persoa íntegra, de principios. Ao longo dos anos foi distinguido, entre outros, co Premio Ondas e co Premio Francisco Cerecedo de Xornalismo (Fundación Luca de Tena), galardóns que avalan esa combinación de rigor, creatividade e criterio que marcou a súa carreira. Tamén polo seu rigor e agudeza xornalística, cun estilo incisivo, analítico e moi claro á hora de debullar a actualidade. E igualmente pola súa presenza en primeira liña cando a noticia o requiría, estando no terreo en momentos como a DANA ou sostendo a radio en situacións críticas nas que a súa voz funcionou case como referencia para moita xente.

E todo iso, ao final, conecta con algo moi básico: a forma de contar o mundo.

Por iso, a decisión que tomou agora, deixar a parte máis informativa de Más de uno para centrarse na parte máis lixeira, de entretemento, explícase con claridade e encaixa co paso do tempo, co desgaste e co ritmo acumulado tras tantos anos de madrugóns e responsabilidade diaria. Persoalmente, xa hai tempo que se lle notaba certo cansazo, algo que, visto en perspectiva, resulta completamente comprensible.

No meu caso, non creo que isto sexa unha etapa intermedia nin un camiño de volta á primeira liña informativa. Máis ben penso que é unha decisión coherente co momento no que está. E, sendo honesto, tampouco estou moi convencido de que vaia permanecer moito tempo nesa franxa de entretemento que agora asumirá. Isto é o que penso.

En calquera caso, máis alá de como evolucione todo isto, a miña relación coa radio, a pesar de que Alsina se aparte un pouco, ou moito, seguirá sendo a mesma: unha compañía constante, discreta, que forma parte do día a día. Un día a día no que, diso estou seguro, botarei en falta a Carlos Alsina.

Botareino en falta, aínda que creo que tomou esta decisión como fixo sempre as cousas: con intelixencia, con decencia, con argumentos e á marxe do ruído que se poida facer dende distintas trincheiras. Eu vou botar de menos, e moito, esa parte máis pegada á actualidade, pero entendo as súas razóns. Dá a sensación de que está esgotado, e mesmo así deu este paso con coherencia, honradez e respecto absoluto pola radio, polo seu programa, polo seu traballo e por quen o escoitamos cada día. E, persoalmente, só me queda algo moi simple: darlle as grazas por todo.

Grazas, Carlos. Grazas, Alsina. Grazas, don Carlos Alsina.

“ÉBANO” (RYSZARD KAPUSCINSKI)

by
No comments yet

A miña lectura de Ébano de Ryszard Kapuściński foi, sobre todo, unha experiencia de descubrimento e de toma de conciencia. Este autor fíxome mirar —e sobre todo ver— unha África que ata agora non tiña definida completamente. O que antes era un espazo afastado, case abstracto, convértese aquí nunha realidade complexa, chea de matices, de contradicións e de humanidade. E en gran medida isto débese á extraordinaria capacidade de Kapuściński como correspondente, como xornalista e, por enriba de todo, como contador de historias. 

Pero esa mirada non xorde da distancia, senón da experiencia directa. Para escribir este libro, Kapuściński percorre durante anos distintos países africanos, adéntrase en cidades e aldeas, vive en condicións precarias, enferma, pasa medo e convive coa xente. É precisamente esa viaxe continua —física e tamén humana— a que lle permite construír un retrato tan profundo. Non fala de África desde fóra, senón desde dentro, desde o vivido, e iso tradúcese nunha narración que combina a observación rigorosa cunha implicación persoal moi intensa. 

Ao longo do libro vai aparecendo unha África diversa, inmensa, difícil de abarcar, na que conviven pobos, culturas e formas de vida moi distintas, pero que comparten unha mesma pertenza a un territorio que non deixa de abraiarnos e desconcertarnos. Esa enormidade —xeográfica, cultural e histórica— explica tamén o noso descoñecemento: falamos de África coma se fose unha unidade, cando en realidade é un mosaico case inabarcable. Kapuściński consegue xusto o contrario: fragmenta esa imaxe simplificada e reconstrúea a través das súas viaxes, de encontros concretos, de escenas que só alguén que estivo alí pode contar. 

Nese proceso, un dos aspectos máis reveladores é a diferenza na maneira de entender o tempo e a vida. A idea de que o tempo depende do home, de que pode desaparecer se non se actúa sobre el, tradúcese nunha existencia centrada no presente. Pero esta concepción non é só cultural: está profundamente condicionada pola realidade material. Cando a vida é unha loita constante contra a fame, a enfermidade ou a incerteza, o futuro perde peso e todo se concentra no agora. Así, a imposibilidade de planificar non é unha carencia, senón unha consecuencia lóxica das condicións nas que se vive. 

Esta forma de entender a vida enlázase con outro trazo fundamental: o carácter comunitario da sociedade. Nun contorno tan duro, o individuo illado non ten cabida: só o grupo garante a supervivencia. Por iso, a familia, os achegados e o liñaxe adquiren unha importancia central, e a vida articúlase arredor deles. A comuñón é máis espiritual ca material, e a presenza dos devanceiros, a importancia dos rituais ou a necesidade de estar xuntos mesmo na adversidade reflicten unha maneira de existir moi distinta da europea. 

Pero esta realidade non pode separarse do peso da historia, e aquí aparece con forza outro dos grandes temas do libro: o que os “civilizados europeos” fixemos —e en parte seguimos facendo— con África. O reparto do continente na Conferencia de Berlín non só foi unha decisión política, senón unha ruptura profunda coas estruturas existentes: milleiros de comunidades foron encaixadas en fronteiras artificiais que ignoraban a súa identidade. As consecuencias dese proceso atravesan todo o libro: conflitos étnicos, guerras, golpes de Estado ou xenocidios. África é, en gran medida, o resultado dese choque entre dúas maneiras de entender o mundo, entre dúas historias que se cruzan sen chegar a encaixar. 

Neste contexto, a violencia aparece como un elemento case estrutural. O que máis impacta non é só a súa crudeza —nenos soldados, guerras constantes, armas como medio de supervivencia—, senón a súa normalización. Os conflitos políticos vívense como fenómenos naturais, como parte do contorno. Nun mundo onde a pobreza obriga a vivir ao día e onde a incerteza é permanente, a violencia deixa de ser unha excepción para converterse nunha forma máis de existencia. Todo isto nun medio natural especialmente hostil, onde a calor, a seca ou a falta de auga converten a supervivencia diaria nunha auténtica loita. 

Con todo, Ébano non é só un retrato de África, senón tamén unha reflexión sobre nós mesmos. A medida que avanzaba na lectura, tiña a sensación de que o libro falaba tanto de Europa como do propio continente africano. O choque entre ambas culturas —dúas maneiras distintas de entender o importante, o tempo, a vida, o pasado e o futuro, a ilusión e os medos— pon en evidencia as nosas propias limitacións. Kapuściński cuestiona a nosa tendencia a simplificar, a dividir o mundo en categorías como branco/negro, e obríganos a recoñecer tanto a nosa responsabilidade histórica como a nosa forma parcial de mirar. 

Por todo iso, a obra funciona como unha dobre aprendizaxe: ensínanos que é África, pero tamén que somos nós cando a observamos. E aí reside boa parte da súa forza. É un enorme relato que combina a experiencia da viaxe coa reflexión, que atrapa como as lecturas de aventuras da adolescencia —pola intensidade, polo movemento constante, polo inesperado— e que, ao mesmo tempo, invita a unha lectura máis pausada e madura, chea de preguntas. 

En definitiva, gocei enormemente de Ébano. É un libro que amplía a mirada, que incomoda ás veces, que obriga a pensar e que deixa pegada. Un libro que hai que ler.

"EL LIBRO DE LAS HERMANAS" (AMÉLIE NOTHOMB)

by
No comments yet

"El libro de las hermanas" é unha ficción que explora o amor nas súas múltiples formas: o amor de parella, o amor entre irmás e tamén os amores mal entendidos ou insuficientemente comprendidos. A través desta historia, Amélie Nothomb formula cuestións profundas sobre a personalidade, a percepción da realidade, a maneira en que cada individuo se enfronta a ela e, por suposto, as distintas maneiras de amarse.

A novela presenta a uns pais, Nora e Florent, que viven a súa relación coma se fosen eternos noivos, cunha intensidade apaixonada e desenfreada. Porén, esa mesma intensidade lévaos a descoidar as súas fillas, situándoas nun segundo plano. Dá a sensación de que o seu amor, lonxe de evolucionar, estanca e vólvese superficial, o que acaba afectando a longo plazo negativamente tanto á parella como ás súas fillas.

Neste contexto, a historia céntrase especialmente en Tristane. Durante a súa infancia como filla única, o seu crecemento apóiase na súa intelixencia, na súa imaxinación e no seu mundo interior, elementos que nunca a abandonan e que a achegan á literatura como vía de escape ao seu illamento. Na súa vida aparece tamén a figura da súa tía Bobette, unha muller cunha vida caótica e aparentemente sen rumbo, pero que é quen de ver en Tristane algo que os demais non perciben. Este personaxe lémbranos que as aparencias poden enganar e que o valor das persoas non sempre se axusta ao visible.

A chegada da súa irmá, Laetitia, introduce un cambio fundamental. Constrúese entón unha relación intensa e pura entre ambas: dúas irmás que se queren profundamente, que se coidan, se apoian e medran xuntas. Este vínculo mantense mesmo cando Tristane marcha estudar a París, momento no que a escritura —especialmente a través de cartas— convértese no fío que mantén viva a súa conexión.

A novela contrapón de maneira moi clara dous tipos de amor: o da parella e o das irmás. Mentres o primeiro se amosa fráxil e, en certo modo, fallido, o segundo aparece como un amor sólido, resistente e auténtico. Esta oposición é o eixo central do libro e desenvólvese cun ton case de fábula, característico de Nothomb, onde o aparentemente irreal se acepta como parte da súa particular maxia narrativa.

En definitiva, estamos ante unha obra que reflexiona sobre o amor e as súas transformacións: como nace, como medra ou como pode deteriorarse. Tamén fala dos silencios, do sentimento de abandono, da necesidade de ser querido, dos soños e dos compromisos. Pero, sobre todo, invita a pensar na importancia de aprender a quererse a un mesmo, xa sexa atopando refuxio nos demais ou, ás veces, illándose do mundo.

O final reforza esta idea: fronte ao fracaso do amor dos pais, o amor entre as irmás preséntase como unha forza liberadora, capaz de sandar feridas e dar sentido á existencia.

oscuroabismo. Con la tecnología de Blogger.