Unha afirmación que remite a un problema profundamente arraigado na historia dos Estados Unidos e que, por desgraza, segue aparecendo de cando en vez na actualidade, case sempre a través de noticias que nos devolven a unha realidade incómoda: a discriminación, a violencia e o racismo que aínda sofren moitas persoas negras polo simple feito de selo.
A novela de Colson Whitehead, Premio Pulitzer de Ficción en 2020, cóntanos a historia de Elwood Curtis. Desde pequeno, escoitou con devoción, no vello tocadiscos da súa avoa, os discursos de Martin Luther King. As súas palabras, xunto coas ideas de James Baldwin, contribuíron a formar un adolescente negro, intelixente e comprometido, que cre na educación e soña cun futuro digno. Porén, de pouco lle serven as súas aspiracións cando acaba na Academia Nickel, un reformatorio para rapaces que presume de converter os seus internos en homes feitos e dereitos, pero que agocha tras esa imaxe unha realidade profundamente inhumana, sostida por quen participa nela e silenciada por quen prefire mirar cara a outro lado.
Alí intentará sobrevivir xunto a Turner, o seu mellor amigo dentro da institución. O idealismo de Elwood e a visión moito máis pragmática de Turner representan dúas formas distintas de enfrontarse a unha mesma realidade. As súas diferenzas acabarán levándoos a tomar unha decisión cuxas consecuencias serán irreparables.
Whitehead constrúe a novela cunha estrutura narrativa moi actual, áxil e doada de ler, cun ritmo e unha maneira de contar que lembran en moitos momentos a linguaxe audiovisual. Non me estrañaría que algún día acabase convertida nunha serie.
Pero detrás desa aparente facilidade de lectura hai unha historia terrible. A novela móstranos as condicións de vida da poboación negra estadounidense a mediados do século XX: a ausencia de dereitos, a presunción permanente de culpabilidade, a violencia —unha violencia especialmente cruel— e a falta de expectativas de futuro. Un mundo no que a orixe e a cor da pel parecen determinar de antemán o lugar que cada un debe ocupar.
Porén, non é unicamente unha historia sobre a opresión. Tamén o é sobre a resistencia, sobre as ganas de cambiar as cousas e sobre a necesidade de rebelarse contra unha situación de submisión que, xeración tras xeración, condicionou a vida de tantos homes e mulleres negros nos Estados Unidos. E aí están, como un fío condutor que atravesa o relato, as palabras de Martin Luther King: a convicción de que ninguén debe aceptar como inevitable unha realidade inxusta.
É un libro ameno, que por momentos provoca indignación e que nos lembra ata que punto seguimos rodeados de cuestións como o racismo, a supremacía e a inxustiza. Unha lectura que entretén, pero que tamén incomoda e obriga a deterse a pensar.
Quero rematar con dous fragmentos que, para min, conteñen algunhas das ideas máis importantes da novela. No primeiro, Elwood reflexiona sobre a actitude dun compañeiro que parece terse resignado ao sufrimento e á ausencia de futuro que representa a Nickel. Comprende entón que o verdadeiro sometemento non consiste unicamente en soportar a violencia, senón tamén en acabar aceptándoa como algo inevitable:
«No era Spencer quien lo había destruido, tampoco un supervisor o un nuevo adversario en el dormitorio: era que él había dejado de luchar. A fuerza de agachar la cabeza, de procurar no llamar la atención y así llegar a la noche sin percances, Elwood se engañaba pensando que había vencido. Que era más listo que la Nickel porque iba trampeando y no se metía en líos. Cuando, en realidad, habían acabado con él. Era como uno de aquellos negros de los que hablaba el doctor King en su carta desde la cárcel, tan serviles y adormecidos tras años de opresión que se habían adaptado a ello y a dormir en ello como si fuera la única cama disponible».
O segundo fragmento é, quizais, a mellor síntese do que Elwood se nega a perder, mesmo nas circunstancias máis adversas:
«Tenemos que creer con toda nuestra alma que somos alguien, que somos importantes, que valemos, y tenemos que caminar a diario por las calles de la vida con este sentido de dignidad y este sentido de ser alguien». Si no tenía eso, ¿qué le quedaba?».
Porque, no fondo, Los chicos de la Nickel tamén fala diso: da necesidade de non renunciar á propia dignidade, de non aceptar que outros decidan canto valemos e de non confundir sobrevivir con deixar de loitar.
