No sur da provincia de Ourense, no concello da Merca, situado dentro da comarca de Celanova e Baixa Limia, escóndese unha das xoias mellor conservadas e máis representativas do románico galego: a igrexa de San Pedro de A Mezquita. A súa situación, a só uns 15 quilómetros da cidade de Ourense, permite un acceso doado dende autoestrada A-5 a Rante dirixímonos cara A Telelleira (Concello de Taboadela) e, a pouca distancia, a Mezquita donde toparemos este fermoso templo, que emerxe entre a paisaxe cunha dignidade austera e monumental. 

A orixe do lugar e da propia igrexa está estreitamente ligada ao mosteiro de Celanova, un dos centros monásticos máis influentes de Galicia na Alta e Plena Idade Media. Diversos documentos acreditan a pertenza desta zona ao dominio do cenobio celanovés, mediante múltiples doazóns que se sucederon ao longo do tempo. A máis antiga data do 10 de decembro do ano 989, cando un tal Vistrario ofreceu á comunidade monástica un casal situado “subtus Sancto Petro de Mezquita”, na zona denominada Bubale sub Castro Veives. No século XI, as doazóns continúan. En 1041, a condesa Toda entrega varias vilas, entre as que se menciona explicitamente “Sancto Petro de Mezquita”, e once anos despois, Pelayo Núñez doa a súa vila coa intención de ser enterrado alí. Estas referencias documentais testemuñan a importancia do lugar e a súa relación espiritual e administrativa co mosteiro de Celanova. 

A igrexa é un magnífico exemplo do románico rural galego. Está composta por unha única nave rectangular que remata nunha cabeceira formada por un tramo recto e un ábside semicircular. Este tramo recto presenta unha maior altura e anchura respecto ao ábside, xerando un xogo de volumes que reforza a sensación de verticalidade do edificio. A verticalidade tamén se acentúa coa presenza de robustos contrafortes nos muros da nave e columnas adosadas no corpo absidal. 

Os accesos ao templo distribúense en tres portas: unha na fachada occidental e outras dúas nos muros laterais norte e sur. A iluminación natural chega a través de oito vans na nave e cinco na zona da cabeceira, incluídos os do tramo recto e do ábside. A torre do campanario, de aspecto achatado por mor da altura da nave, está situada no extremo sur da fachada occidental e rematada por un tellado a catro augas. 

A decoración escultórica no exterior é ampla e variada. Tanto os canzorros como as arquivoltas, capiteis e columnas presentan motivos xeométricos, vexetais e zoomorfos, que revelan unha complexidade e riqueza pouco habitual no románico do interior galego. Os vans do ábside, por exemplo, seguen un esquema moi coidado, con arquivoltas molduradas e columnas rematadas en capiteis decorados con follas, bólas e figuras de animais. A cornixa, sustentada en canzorros, remata con motivos como follas de col, volutas e entrelazados. 

A fachada principal, como adoita acontecer no románico popular galego, está enmarcada por dous potentes contrafortes entre os cales se abre a portada. Esta está profusamente decorada e configúrase mediante un arco lixeiramente apuntado con tres arquivoltas, columnas lisas e columnas centrais entorchadas. As arquivoltas presentan un repertorio ornamental riquísimo: arquillos cegos, follas carnosas dispostas radialmente, perlas e tacos. O tímpano, monolítico, exhibe unha cruz co Cordero no seu centro, e nas súas esquinas unhas rosetas. Esta iconografía, de inspiración bizantina, mostra a conexión do románico galego con influencias artísticas que chegaron probablemente a través de modelos orientais. 

As enxutas desta portada acollen dúas figuras esculpidas: á esquerda, San Pedro, identificado pola chave que sostén, e á dereita, unha figura feminina que podería representar a Santa Ana, a Virxe María ou mesmo a Igrexa. Nos contrafortes, máis esculturas complementan o programa iconográfico: unha loba amamantando aos seus lobeznos, un animal depredador coa súa presa, e mesmo un guerreiro armado cunha lanza. 

Por riba da portada, á altura do segundo corpo da fachada, sitúanse dous vans: unha ventá con arquivolta sobre columnas e un rosetón. A súa decoración, novamente, mostra motivos vexetais e xeométricos dispostos con gran coidado estético. 

Tanto o muro sur como o norte están divididos en tres tramos mediante contrafortes. Os vans están dispostos simetricamente e decorados con arquivoltas sobre columnas adosadas. Destacan os capiteis e os cimacios, cunha decoración variada que inclúe elementos vexetais, bolas, entrelazados e figuras de animais. A cornixa, como no resto do templo, está sustentada por canzorros tallados con motivos xeométricos e fitomorfos. 

As portas laterais tamén amosan tímpanos decorados: a do sur representa dous leóns apoiando as patas dianteiras nas almenas dun castelo, mentres que a do norte amosa un tímpano modificado, con elementos reaproveitados e decoración vexetal nos capiteis. 

A cabeceira está formada polo tramo recto e o hemiciclo absidal, que se articula mediante columnas con capiteis decorados con follas, entrelazados e figuras animais. As ventás do ábside, tres en total, seguen un modelo uniforme, con arquivoltas molduradas, capiteis decorados e columnas de fuste liso sobre basas áticas. 

No tramo recto do presbiterio atópanse dúas ventás, unha moderna e outra antiga, en forma de óculo con celosía, ademais dunha credencia escavada no muro. O conxunto da cabeceira destaca tanto pola súa solidez estrutural como pola súa harmonía estética e riqueza ornamental. 

No interior, a igrexa mantén a sinxeleza e sobriedade propias do románico, pero cunha clara intención monumental. A nave está cuberta por unha estrutura de madeira sustentada por dous grandes arcos diafragma lixeiramente apuntados, que descansan sobre columnas encastradas con capiteis decorados con motivos vexetais. Estes mesmos arcos serven para organizar o espazo interior, ao igual que o arco triunfal que dá acceso ao presbiterio. 

A bóveda do presbiterio componse dun tramo con bóveda nervada e outro con bóveda de forno. As nervaduras rematan en columnillas que conectan coas fiestras do ábside, seguindo unha liña de imposta en baquetilla. Os capiteis decorativos repiten motivos vexetais, destacando a presenza de follas picudas, volutas e bolas. As claves das bóvedas preséntanse con floróns e rosetas. 

O conxunto interior é iluminado por once vans en total, entre a nave e o ábside, e presenta escasa intervención moderna, salvo o acceso á sacristía e unha ventá no muro sur. 

A construción do templo sitúase entre finais do século XII e o primeiro cuarto do XIII. Unha inscrición interior apunta ao ano 1172 (era Mccx), aínda que podería referirse a unha data algo posterior. Outras inscricións mencionan os anos 1254 e 1263 como momentos de doazóns para continuar ou finalizar a obra. 

Diversos elementos estilísticos e decorativos conectan esta igrexa co ámbito compostelán e co taller do Mestre Mateo, especialmente nos festóns de arquitos, as follas dispostas radialmente, os fustes entorchados e outros motivos típicos. Ao mesmo tempo, algúns detalles góticos, como os floróns e nervaduras, amosan a influencia do estilo cisterciense, moi presente na arquitectura galega do século XIII. 

A igrexa de San Pedro de A Mezquita constitúe un exemplo singular e excepcional do románico rural galego. A súa excelente conservación, a riqueza escultórica e a coidada organización estrutural fan deste templo unha peza de referencia dentro do patrimonio relixioso e artístico da provincia de Ourense. 

Durante a miña visita a Xunqueira de Ambía, tiven a oportunidade de explorar o interior da igrexa da Colexiata de Santa Maria a Real e apreciar os seus detalles arquitectónicos. Mentres me atopaba alí, tiven o pracer de coñecer a un veciño local, moi altruísta e amable, quen compartiu comigo a historia e os detalles desta impresionante igrexa.

Antes de entrar mirei cara arriba, cara á súa torre. Esta é unha torre románica, construída con perpiaños graníticos, conta cun primeiro corpo macizo que ten dous saeteras para iluminar a escaleira interior. No corpo de campás, cada cara presenta dous vans con arcos de medio punto, aínda que os vans no caras sur foron tapiados. 

A Colexiata de Santa Maria a Real ten a fachada sur da igrexa fragmentada polo claustro, conserva a súa estrutura orixinal con seis @contrafuerte que dividen os cinco tramos do muro. Grandes arcadas dobradas únenos na parte superior, coincidindo coas xanelas no centro de cada tramo. Unha cornixa en caveto remata a parte superior, con canecillos que mostran formas xeométricas simples ou elementos naturais.

No segundo tramo atópase unha portada que conecta a igrexa co claustro, a cal conta con dúas arquivoltas simples e sen boceles. A ambos os dous lados da entrada, sitúanse dúas columnas monolíticas con capiteis vexetais. O tímpano é liso e está apoiado en dous mochetas con figuras de bueyes. 

No interior da igrexa, o espazo románico consta de tres naves e tres ábsidas, cun arco triunfal elaborado e columnas entregas. A cabeceira ten un tramo recto profundo, con bóveda de canón e cascarón. Os muros laterais teñen dous corpos separados por unha cornixa. No corpo inferior, obsérvanse dous arcos con enxoitas decoradas cunha cabeza animal e unha soga entrelazada. No corpo superior, os arcos son máis amplos e apóianse en columnas monolíticas con capiteis decorados con entrelazos vexetais.

Dúas novas columnas entregas colocáronse marcando a transición entre o tramo recto e o hemiciclo, sostendo un arco decorado con baquetones e unha moldura abocelada. Os capiteis destas columnas son diferentes, un con follas lisas e rizados caulículos, e o outro cun entrelazo regular. O tambor da ábsida presenta cinco arcos, tres deles marcan as xanelas abucinadas da ábsida. As ábsidas laterais están cubertas por retablos barrocos, sendo máis estreitos e baixos que o principal. Na ábsida do evanxeo, os capiteis teñen entrelazos en forma de soga ou talo vexetal, mentres que na ábsida da epístola ven follas con palmetas ou entrelazos.

Sobre o arco triunfal da capela maior, unha cornixa en caveto dá paso ao corpo alto do muro oriental, presidido por un rosetón decorado cunha sucesión de rolos e follas de puntas dobradas. O corpo de naves divídese en cinco tramos separados por piares compostos por un centro cuadrangular e catro semicolumnas encostadas. Unha cornixa en caveto dá paso a un corpo superior con arcos geminados sobre columnas pareadas, creando un falso triforio que comunica coas partes altas das naves laterais. Esta solución arquitectónica permite unha cuberta única para as tres naves. No interior, hai unha harmonía e proporcionalidade na articulación dos muros e soportes, con arcos lixeiramente apuntados que descansan sobre capiteis aliñados coas xanelas e a ábsida principal. No muro da contrafachada ábrese a porta principal, elevada sobre unha plataforma que a conecta coas naves mediante unha escalinata.

No corpo superior, unha imposta marca a base do rosetón que ilumina o interior, cunha decoración de rolos e follas de puntas dobradas. Sobre o rosetón colócase un arco de descarga ornamental. Tamén hai unha porta que comunica cunha antiga tribuna de madeira. Nas naves, a imposta marca a base dos óculos iluminadores, decorados cunha moldura en caveto con bólas. 

A construción da igrexa realizouse en dúas etapas, reflectindo a evolución do románico entre finais do século XII e principios do XIII. O primeiro taller comezou en 1164, e crese que proveu do priorado de Santa María de Sar, adoptando elementos do seu deseño. A planta de Ambía é similar á de Sar pero con proporcións lixeiramente maiores, creando un espazo máis amplo. Na fachada principal, as similitudes son notables, incluíndo a torre de escaleira de caracol e a gran torre campanario, que se cre que foron copiadas de Sar.

Na portada da igrexa, obsérvanse detalles similares aos da portada de Sar, como as arquivoltas entorchadas e unha orladura ao redor do tímpano. Tamén se identifica un taller de escultores de alta calidade, principalmente na cabeceira, onde se atopan capiteis decorados con grosas pencas e entrelazos vexetais, similares aos da catedral de Santiago. Nos muros laterais, emprégase unha escultura máis avanzada nas xanelas do corpo superior. Crese que a igrexa foi consagrada polo bispo Pedro Seguín entre 1157 e 1169. Na portada principal evidénciase novamente a influencia de Santiago, con capiteis que lembran obras realizadas entre 1150 e 1170 na catedral e na colexiata de Santa María de Sar. As columnas entorchadas tamén reflicten a tradición compostelá, con detalles similares aos do Pórtico da Gloria, aínda que reinterpretados de maneira enxeñosa.

No portada sur da igrexa de Ambía, evidénciase unha estilización progresiva das formas, especialmente nos protomos de bóvidos, que mostran menos naturalismo e un modelado máis superficial. A partir dos anos oitenta do século XII, chegou un segundo taller que se encargou de decorar as partes.

Para concluír, é importante resaltar a impresionante tumba funeraria do Caballero Álvaro Sotelo, datada en 1508, a cal se atopa situada baixo un arco de pedra, sobre o cal repousa o órgano. Este sepulcro é unha estrutura pétreo en forma de arca que contén a figura yacente do cabaleiro, sendo o único do seu tipo que permanece na igrexa.

Encima desta tumba sitúase o órgano. Ao longo da súa historia, esta igrexa albergou tres órganos; o terceiro, e o actual desde 1759, é un exemplo típico do estilo hispano churrigueresco. A súa caixa barroca culmina na parte superior cunha fermosa talla de Santa María acompañada por anxos aos seus pés. Este órgano segue sendo utilizado na actualidade, e cada ano, durante finais de agosto, expertos organistas nacionais e estranxeiros ofrecen concertos nel.

Por último, merece mencionarse o coro de madeira de nogueira, de estilo plateresco, construído entre 1530 e 1540. Este coro presenta unha rica iconografía baseada en grutescos e personaxes bíblicos, dentro dun estilo depurado. Orixinalmente situado no fondo da nave central, na actualidade foi trasladado á antiga Sala Capitular, adxacente á Sancristía, seguindo as indicacións do noso amable guía.

Moi preto de Ourense, a un 10 km no roteiro que leva a Celanova, Loiro é unha pequena localidade pertencente ao municipio de Barbadás, ao norte da comarca de Celanova e Baixa Limia. Alí atopamos a igrexa románica de San Martiño

O edificio de la Iglesia de Loiro é unha estrutura de pequenas dimensións cunha arquitectura que segue o esquema rectangular típico do románico galego. A pesar de que experimentou algunhas modificacións ao longo dos anos, aínda conserva moitas características notables

O edificio componse dunha nave e unha ábsida, aínda que a nave foi modificada, dividíndose en dous tramos separados por un arco diafragma. O tramo oriental é máis ancho que o occidental, que mantén a estrutura orixinal. Estas alteracións débense a unha reconstrución moderna que tamén afectou á fábrica da ábsida. En planta e en alzado, destacan tres volumes distintivos: a ábsida, o falso cruceiro e a nave primitiva.

No hastial occidental da igrexa, obsérvase unha cornixa decorada con arquillos, debaixo dunha espadana campanario barroca flanqueada por pináculos. No muro setentrional da ábsida, engadiuse unha sancristía de baixa altura en tempos máis recentes.

Os muros norte e sur seguen un esquema similar, con accesos baixo arcos de medio punto e tímpanos lisos apoiados en mochetas con decoración xeométrica. Na cornixa, atópanse dezaoito canecillos decorados con varios motivos, incluíndo formas vexetais, xeométricas e representacións de cabezas humanas e animais.

A fachada occidental da igrexa destaca por un tejaroz prominente que divide a fachada en dous corpos. O corpo inferior presenta unha portada pechada cunha arquivolta de medio punto e columnillas estilizadas. As columnas teñen baseas áticas decoradas con motivos vexetais e zigzags. O tímpano da portada foi modificado e mostra unha cruz, unha flor cuadrifoliada e dúas cabezas humanas cos brazos estendidos.

A fachada occidental tamén conta cun tejaroz que presenta once arquillos sostidos por doce canecillos con decoracións xeométricas, vexetais e figuras humanas ou animais nos tímpanos e canecillos. No segundo corpo da fachada, ábrese un van con arquivolta de medio punto liso sobre cimacios en nacela. No interior da igrexa, atópase un espazo amplo, con dous vans con amplo derrame interno nos muros que preceden á ábsida. O arco triunfal que separa o presbiterio da nave é sinxelo, de medio punto, e apoiado en grosas columnas con capiteis decorados con motivos vexetais e entrelazos.

A pesar das modificacións na súa estrutura, a Igrexa de Loiro é un magnífico exemplo do románico do primeiro cuarto do século XIII. Identificáronse reedificaciones principalmente na nave, e algúns dos canecillos son tallas modernas. A riqueza monumental da fachada occidental é incuestionable. A igrexa pódese comparar con outros exemplos da provincia que tamén reflicten a influencia da catedral de Ourense nas súas estruturas arquitectónicas, en particular na solución de arquillos que sosteñen as cornixas e as bólas de acubíllalas na fachada, unha característica común na rexión en torno a o ano 1200.