“La agonía de Francia”, de Manuel Chaves Nogales, é unha obra profundamente lúcida, inquietante e, sobre todo, dunha vixencia sorprendente. Escrita desde o exilio, tras o estoupido da Guerra Civil española, o libro céntrase no período da invasión nazi de Francia en 1940 e no rápido derrubamento do país ante o avance alemán. É, ao mesmo tempo, un testemuño histórico e unha análise política e moral de enorme calado.

Chaves Nogales chega a Francia coa convicción de que este país representa o paradigma da democracia, da liberdade e da resistencia fronte ao fascismo. Porén, o que atopa e describe é xusto o contrario: unha nación que, en apenas uns meses, se esborralla non tanto pola forza militar alemá como pola súa propia debilidade interna. A derrota de Francia, segundo o autor, non foi unicamente militar, senón sobre todo moral. Foi o resultado da renuncia aos seus propios valores, da claudicación ante as ideas autoritarias e do progresivo baleirado do espírito democrático.

Un dos aspectos máis impactantes do libro é a insistencia na indiferenza e no egoísmo das masas. Chaves Nogales retrata unha sociedade absorbida polos seus intereses inmediatos, incapaz de asumir sacrificios colectivos. Esa “indiferenza inhumana” convértese nun dos piares do desastre. A isto súmase o fracaso das elites, especialmente dos cadros de mando militares, aos que responsabiliza directamente da derrota pola súa incompetencia, a súa falta de liderado e, en moitos casos, a súa simpatía cara ao autoritarismo.

O autor tamén denuncia con contundencia tanto o fascismo como o estalinismo, amosando unha coherencia intelectual admirable. A súa crítica non se limita a un só extremo ideolóxico, senón que se dirixe contra calquera forma de totalitarismo que destrúa a liberdade e a dignidade do individuo. Resulta especialmente revelador como describe a “claudicación espiritual” de Francia: non unha decadencia da intelixencia, senón do espírito cívico, da fe na democracia e nos valores que historicamente sostiñan o país.

Entre as pasaxes máis memorables destacan aquelas nas que analiza o papel do exército, convertido nunha estrutura ineficaz e desorganizada; a miseria espiritual dunha sociedade que perdeu o seu rumbo; ou a crítica á falsa aparencia de heroísmo, que agocha a falta de vontade real de sacrificio. Especialmente contundente é a súa idea de que Francia non foi derrotada polo inimigo exterior, senón por unha loita interna, pola fascinación cara ao propio verdugo, por asumir os principios do totalitarismo que debía combater.

Outro elemento clave é a súa reflexión sobre o papel da cidadanía e das institucións. O libro é, neste sentido, unha chamada de atención sobre a responsabilidade colectiva: a democracia non se sostén por si soa, require compromiso, sacrificio e unha conciencia cívica activa. Cando estes elementos desaparecen, o sistema baleírase e queda exposto á súa destrución.

Esta idea acada a súa máxima profundidade no plantexamento que Chaves Nogales desenvolve en “O nó da traxedia”, onde interpreta a caída de Francia como unha auténtica traxedia moderna: non a derrota dun pobo covarde fronte a un inimigo superior, senón o desgarramento interno dunha sociedade que loita contra si mesma. Francia sucumbe non só pola presión exterior, senón pola fascinación que o totalitarismo exerce sobre ela, por ter chegado mesmo a namorarse do seu propio verdugo. E, porén, no fondo desa caída subsiste unha verdade esencial: que non existe forma de convivencia humana superior ao diálogo, nin sistema político máis perfecto ca a democracia liberal. É precisamente a renuncia a estes principios —á liberdade, ao debate, á responsabilidade cívica— o que conduce inevitablemente ao desastre.

Por todo iso, "La agonía de Francia" é un libro que non só invita a reflexionar sobre un episodio histórico concreto —a invasión nazi e a caída de Francia—, senón que interpela directamente ao presente. A súa análise sobre como morren as democracias resulta inquietantemente actual nun contexto no que moitos países afrontan tensións semellantes: polarización, perda de valores cívicos, auxe de discursos autoritarios e desafección cidadá.

En definitiva, estamos ante unha obra brillante que demostra o enorme talento de Chaves Nogales como xornalista, reporteiro e pensador. Un libro que non só se le, senón que obriga a pensar, a cuestionar e a valorar a fraxilidade —e ao mesmo tempo a importancia— da democracia.

Comprei "Por el mar de Cortés", de John Steinbeck, no rastro que se celebra o primeiro domingo de cada mes na Praza Maior de Ourense. Chamoume a atención tanto polo autor como pola temática: unha viaxe, unha expedición polo Golfo de California. Inmediatamente pensei nos libros de aventuras da miña xuventude, en autores como Kipling, Conan Doyle ou Conrad, e esa asociación condicionou en parte as miñas expectativas desde o principio.

Comecei a lectura gozando da viaxe e do descubrimento dun mundo descoñecido —algo que, por desgraza, cada vez resulta máis difícil—, así como da maneira na que se describe a vida naqueles lugares. O libro relata a travesía, a recollida de especies, as incursións por distintas zonas e os encontros coas persoas que van coñecendo, e todo iso vai construíndo pouco a pouco unha experiencia de exploración moi suxestiva. Gustoume especialmente o episodio no que acompañan a uns mexicanos á caza do carneiro.

Porén, a medida que avanzaba, fun comprobando que a obra vai moito máis alá dun simple relato de aventuras. Steinbeck introduce constantes reflexións sobre o mundo, sobre o ser humano e sobre o momento histórico que lle tocou vivir, marcado pola inquedanza ante a guerra. Ao longo da viaxe desenvolve ideas sobre a nosa forma de vida, a explotación dos recursos e a relación entre o individuo e a sociedade, e faino entrelazándoo co propio discorrer da expedición. A iso súmase tamén unha parte científica importante, coa descrición e clasificación de numerosas especies mariñas recollidas durante a viaxe.

Nese sentido, hai un parágrafo que me gustou especialmente e que, dalgún xeito, resume ben o espírito do libro: ese momento no que reflexionan sobre a distancia respecto do mundo moderno, sobre como cambian as prioridades e sobre esa forma distinta de entender o tempo e o valor das cousas que atopan nos habitantes do Golfo. Esa idea de que non todo se mide en termos materiais, e de que existen “transaccións” máis profundas, pareceume especialmente suxestiva e moi ben expresada.

Tamén me gustou moito a relación entre os membros da tripulación, como evoluciona a medida que avanzan os días e como esa convivencia acompaña e enriquece o relato. Aínda así, gustaríame que o autor afondase máis tanto nesas relacións como nas que establecen cos mexicanos, porque aí había material moi interesante.

De feito, conforme seguía lendo, atopeime cun libro máis introspectivo do que esperaba, de grande calidade literaria, pero con moita menos aventura da que imaxinara cando o comprei. Nese sentido, algunhas descricións e pasaxes sobre a captura de animais fixéronseme algo excesivas, precisamente porque desviaban o foco do que eu buscara nun primeiro momento.

O inicio, iso si, é especialmente interesante, porque a preparación da viaxe, o fretamento do barco —o Western Flyer, un atunero contratado en tempada baixa— e o traslado desde a costa de California ata o Golfo funcionan como unha excelente antesala de todo o que virá despois.

En definitiva, é un libro que me gustou, aínda que non respondeu de todo ás expectativas iniciais. Sóbrenme algunhas partes máis técnicas ou descritivas, e boto en falta un maior desenvolvemento das relacións humanas, pero, aínda así, a calidade da escrita de Steinbeck é indiscutible. É un autor que escribe dunha maneira extraordinaria, capaz de converter unha viaxe nunha reflexión profunda sobre o mundo e sobre nós mesmos.