Case ao final de Los chicos de la Nickel, un dos seus protagonistas pronuncia unha frase que resume boa parte do sentido da novela: «Nos tratan como a infrahumanos en nuestro propio país. Siempre ha sido así. Y tal vez lo será siempre».

Unha afirmación que remite a un problema profundamente arraigado na historia dos Estados Unidos e que, por desgraza, segue aparecendo de cando en vez na actualidade, case sempre a través de noticias que nos devolven a unha realidade incómoda: a discriminación, a violencia e o racismo que aínda sofren moitas persoas negras polo simple feito de selo.

A novela de Colson Whitehead, Premio Pulitzer de Ficción en 2020, cóntanos a historia de Elwood Curtis. Desde pequeno, escoitou con devoción, no vello tocadiscos da súa avoa, os discursos de Martin Luther King. As súas palabras, xunto coas ideas de James Baldwin, contribuíron a formar un adolescente negro, intelixente e comprometido, que cre na educación e soña cun futuro digno. Porén, de pouco lle serven as súas aspiracións cando acaba na Academia Nickel, un reformatorio para rapaces que presume de converter os seus internos en homes feitos e dereitos, pero que agocha tras esa imaxe unha realidade profundamente inhumana, sostida por quen participa nela e silenciada por quen prefire mirar cara a outro lado.

Alí intentará sobrevivir xunto a Turner, o seu mellor amigo dentro da institución. O idealismo de Elwood e a visión moito máis pragmática de Turner representan dúas formas distintas de enfrontarse a unha mesma realidade. As súas diferenzas acabarán levándoos a tomar unha decisión cuxas consecuencias serán irreparables.

Whitehead constrúe a novela cunha estrutura narrativa moi actual, áxil e doada de ler, cun ritmo e unha maneira de contar que lembran en moitos momentos a linguaxe audiovisual. Non me estrañaría que algún día acabase convertida nunha serie.

Pero detrás desa aparente facilidade de lectura hai unha historia terrible. A novela móstranos as condicións de vida da poboación negra estadounidense a mediados do século XX: a ausencia de dereitos, a presunción permanente de culpabilidade, a violencia —unha violencia especialmente cruel— e a falta de expectativas de futuro. Un mundo no que a orixe e a cor da pel parecen determinar de antemán o lugar que cada un debe ocupar.

Porén, non é unicamente unha historia sobre a opresión. Tamén o é sobre a resistencia, sobre as ganas de cambiar as cousas e sobre a necesidade de rebelarse contra unha situación de submisión que, xeración tras xeración, condicionou a vida de tantos homes e mulleres negros nos Estados Unidos. E aí están, como un fío condutor que atravesa o relato, as palabras de Martin Luther King: a convicción de que ninguén debe aceptar como inevitable unha realidade inxusta.

É un libro ameno, que por momentos provoca indignación e que nos lembra ata que punto seguimos rodeados de cuestións como o racismo, a supremacía e a inxustiza. Unha lectura que entretén, pero que tamén incomoda e obriga a deterse a pensar.

Quero rematar con dous fragmentos que, para min, conteñen algunhas das ideas máis importantes da novela. No primeiro, Elwood reflexiona sobre a actitude dun compañeiro que parece terse resignado ao sufrimento e á ausencia de futuro que representa a Nickel. Comprende entón que o verdadeiro sometemento non consiste unicamente en soportar a violencia, senón tamén en acabar aceptándoa como algo inevitable:

«No era Spencer quien lo había destruido, tampoco un supervisor o un nuevo adversario en el dormitorio: era que él había dejado de luchar. A fuerza de agachar la cabeza, de procurar no llamar la atención y así llegar a la noche sin percances, Elwood se engañaba pensando que había vencido. Que era más listo que la Nickel porque iba trampeando y no se metía en líos. Cuando, en realidad, habían acabado con él. Era como uno de aquellos negros de los que hablaba el doctor King en su carta desde la cárcel, tan serviles y adormecidos tras años de opresión que se habían adaptado a ello y a dormir en ello como si fuera la única cama disponible».

O segundo fragmento é, quizais, a mellor síntese do que Elwood se nega a perder, mesmo nas circunstancias máis adversas:

«Tenemos que creer con toda nuestra alma que somos alguien, que somos importantes, que valemos, y tenemos que caminar a diario por las calles de la vida con este sentido de dignidad y este sentido de ser alguien». Si no tenía eso, ¿qué le quedaba?».

Porque, no fondo, Los chicos de la Nickel tamén fala diso: da necesidade de non renunciar á propia dignidade, de non aceptar que outros decidan canto valemos e de non confundir sobrevivir con deixar de loitar.

Outro clásico do século XX que acabo de ler e que, ademais de gustarme moitísimo, me deixou coma se me metesen nunha lavadora e me centrifugasen. Unha novela enorme, escrita por Albert Camus e publicada en 1947, dez anos antes de que o seu autor recibise o Premio Nobel de Literatura, en 1957.

A novela preséntanos o relato da epidemia de peste que azouta a cidade alxeriana de Orán a través da mirada do doutor Bernard Rieux, testemuña do acontecido e protagonista dunha historia na que iremos seguindo os pasos de distintos personaxes que, dunha ou doutra maneira, se ven involucrados naquela traxedia. Todo comeza cando o doutor Rieux descobre unhas ratas mortas nas escaleiras da súa vivenda e, pouco despois, se enfronta á gravidade do cadro clínico dun dos seus pacientes, que acaba falecendo. As consultas co seu colega, o doutor Castel, e a aparición de centenares de ratas mortas polas rúas da cidade acaban por alertar os médicos ante a sospeita dun brote de peste. O que inicialmente parece un episodio estraño acaba converténdose nunha catástrofe que altera por completo a vida da cidade.

A lectura desta novela, máis alá da propia historia que conta, levoume inevitablemente a lembrar o que aconteceu coa COVID en 2020. Moitas das situacións que aparecen nas súas páxinas vivímolas, vivinas: o confinamento, as mortes, o medo, a desesperación, a separación dos seres queridos, o illamento e a incerteza. Pero tamén a solidariedade, a loita, o compromiso e o valor de tantas persoas que, desde as súas distintas responsabilidades, se enfrontaron a unha situación extraordinaria. É difícil non atopar paralelismos entre aquela Orán de Camus e o que nós mesmos experimentamos setenta e tantos anos despois.

Porén, A peste vai moito máis alá da narración dunha epidemia. É tamén unha alegoría do que aconteceu en Europa durante a Segunda Guerra Mundial e das consecuencias do nazismo. As referencias son evidentes en numerosas pasaxes, tanto na maneira en que os personaxes asumen e se enfrontan á presenza da peste como en determinados episodios que remiten directamente á barbarie daqueles anos. O estadio convertido en campo de concentración, o traslado dos apestados, os lugares de confinamento e os fornos de incineración son imaxes que evocan unha realidade histórica demasiado próxima. En moitos momentos, as equivalencias resultan tan claras que é imposible non deterse a pensar nelas. A peste non é unicamente unha enfermidade: representa tamén o mal que se estende, que se instala na sociedade e ante o que cada individuo debe decidir como comportarse.

E é precisamente aí onde creo que reside unha das maiores virtudes desta obra: na súa capacidade para abordar cuestións universais da condición humana. A maneira en que os distintos personaxes afrontan a súa propia vida e a dos demais, as súas contradicións, os seus medos, as súas conviccións e as súas distintas formas de enfrontarse ao sufrimento. Pero tamén a reacción da sociedade no seu conxunto, a esperanza, a loita fronte á adversidade e a desesperanza ante a dor e a morte. Camus pon diante de nós persoas moi diferentes, con motivacións e comportamentos distintos, e obríganos a preguntarnos como actuariamos nós en circunstancias semellantes.

O episodio da morte do fillo do xuíz destrozoume por dentro. Sentín algo parecido a unha dor física. Polo inxusto, polo cruel, polo incomprensible e, sobre todo, pola absoluta inutilidade dese sufrimento. Porque sabemos que estas cousas acontecen e que, por moito que nos empeñemos en buscar explicacións, hai dores ante as que calquera razoamento resulta insuficiente.

Tamén me gustou especialmente como Camus aborda a amizade, a familia e o amor. Como a proximidade e a separación, a presenza e a ausencia das persoas que queremos condicionan as nosas vidas e a nosa maneira de afrontar as dificultades. E como, no medio dunha traxedia que nos supera, cada persoa atopa —ou non— a súa propia maneira de seguir adiante. Ao final, detrás da epidemia, da morte e do sufrimento colectivo, están sempre as historias individuais, os afectos e as pequenas batallas de cada un.

É unha barbaridade de novela. Unha desas lecturas que non rematan cando pechas o libro, porque seguen traballando dentro de ti, remexéndote, obrigándote a pensar e a reformularte moitas cousas. Deixoume dándolle voltas a un montón de cuestións, mentres aínda se me revolven as entrañas.

Remato co último parágrafo da novela, que me parece un auténtico testamento final do doutor Rieux e, probablemente, unha das reflexións máis poderosas de toda a obra:

Cheguei a Habitada, como a tantos outros libros, a través dunha crítica nun xornal. Si, porque agora os medios, coma min, tamén falan de libros e de autores. A reseña era moi positiva e espertou a miña curiosidade, pero a lectura acabou deixándome unha impresión desigual, bastante afastada das expectativas iniciais.

A novela parte dunha historia real, a da chamada Espiritada ou Iluminada de Moche, para construír un relato ambientado na Galicia rural de principios do século XX. Unha Galicia na que as crenzas populares, as supersticións e as lendas conviven coa miseria, a represión relixiosa e unhas estruturas sociais profundamente arraigadas. A paisaxe tamén participa desa atmosfera: as montañas, os bosques, os prados, a néboa e a chuvia non son simples elementos decorativos, senón parte dese universo escuro e misterioso no que se desenvolve a historia.

A novela divídese en dúas partes, construídas arredor de dúas voces narrativas: a de Manuela, unha moza que vive recluída por unha estraña doenza coñecida como corpo aberto, e a do crego falecido que, supostamente, habita o seu corpo. Na primeira, Manuela reconstrúe a súa vida e as relacións co seu pai, co párroco, cos señores do pazo e coas demais mulleres que forman parte do seu mundo. É aquí onde a autora ofrece o retrato máis interesante da novela: o dunha sociedade na que as mulleres viven sometidas á ignorancia, aos abusos, á violencia e aos prexuízos, sen apenas posibilidades de decidir sobre as súas propias vidas.

Manuela representa esa condición, agravada pola súa consideración de muller estraña, case bruxesca, nunha comunidade que observa con mestura de temor, curiosidade e fascinación aquilo que non comprende. Ao seu redor aparecen personaxes tan miserables como o párroco ou os habitantes do pazo, figuras que encarnan as contradicións dunha sociedade dominada polas aparencias, a autoridade e a hipocrisía. Fronte a eles, as mulleres ocupan un lugar central no relato: son vítimas dunha orde social que as oprime, pero tamén personaxes dotadas de orgullo, carácter e capacidade de resistencia. Nelas recoñecemos esa forza que tantas veces asociamos ás mulleres da Galicia tradicional, capaces de soportar adversidades sen renunciar á súa personalidade.

Nesta primeira parte tamén me gustou a maneira de escribir de Cristina Sánchez-Andrade. A ausencia de maiúsculas, as frases curtas e o ritmo marcado polos puntos seguidos constrúen unha voz narrativa singular, cun evidente ton poético que encaixa coa mirada de Manuela. A realidade mestúrase aquí co imaxinario popular galego: as meigas, os seres do bosque, as visións e a presenza constante da morte forman parte dun universo no que resulta difícil separar o que sucede do que se cre ou se teme. É, para min, o maior acerto da novela.

Porén, esa impresión positiva non se mantivo na segunda parte. Cando a narración pasa a centrarse na posesión de Manuela polo crego, o relato perdeu interese e a historia deixou de atraparme da mesma maneira. O cambio de perspectiva non conseguiu manter a forza da primeira parte e fíxome sentir que a novela avanzaba cara a un desenlace que non estaba á altura do que prometía o seu comezo.

Quizais o problema estea tamén en que os temas que aborda —a represión relixiosa, o patriarcado, a superstición e a violencia contra as mulleres— xa teñen presenza noutras obras sobre a Galicia rural. Non esperaba necesariamente unha historia completamente nova, pero si que o desenvolvemento da novela achegase algo máis ou conseguise manter ata o final o interese que espertara nas súas primeiras páxinas.

En definitiva, Habitada é unha novela que comeza con forza, cunha protagonista interesante, unha atmosfera moi ben construída e unha forma de narrar que lle confire personalidade propia, pero que, ao meu xuízo, vai de máis a menos. A primeira parte compensou boa parte da lectura; a segunda, en cambio, acabou condicionando a miña valoración global.

Aínda así, non descarto que a culpa non fose exclusivamente da autora. Quizais algunha meiga das que habitan os nosos bosques, esas que forman parte da nosa memoria colectiva, me botase un mal de ollo e condicionase a miña lectura. Tratándose dunha novela como esta, quen sabe se non acabei tamén, dalgún xeito, habitado por algún mal feitizo.

A principios de ano lin "Actos humanos", desta mesma autora, e deixoume moi bo sabor de boca. Gustoume moito e prometinme seguir lendo outras obras súas. Con La vegetariana atopeime cunha lectura moi diferente, máis perturbadora e desacougante, pero que tamén invita á reflexión.

A novela estrutúrase en tres partes, con Yeonghye como fío condutor. A través dela e das persoas que a rodean (o seu marido, o seu cuñado e o seu irmán), Han Kang constrúe unha historia na que a soidade, a incomunicación, a rutina e a falta de ilusión parecen terse apoderado da vida dos protagonistas. Son persoas que non atopan o seu lugar no mundo, incapaces de establecer relacións que lles permitan escapar do seu propio baleiro.

A decisión de Yeonghye de deixar de comer carne, desencadeada por uns pesadelos recorrentes, é o punto de partida dunha ruptura cada vez máis profunda coa súa contorna e coa realidade que a rodea. O seu comportamento provoca incomprensión, rexeitamento e mesmo violencia entre aqueles que pretenden que volva ser a persoa que era. Porén, máis alá desa decisión inicial, a novela fálanos de algo moito máis complexo: a liberdade individual, o control sobre o propio corpo e a dificultade de aceptar a quen se afasta das normas establecidas.

A medida que avanza a historia, o sufrimento dos personaxes adquire unha dimensión cada vez máis angustiosa. A frustración, a presión social e familiar e a incapacidade para afrontar a propia existencia conducen a situacións extremas. Nun momento da novela, Yeonghye pregunta: «E por que non podo morrer?». Unha frase que me parece especialmente reveladora porque expresa unha desesperación absoluta, na que a morte aparece non tanto como unha traxedia, senón como unha posible saída a un sufrimento insoportable.

Todo isto lévame a unha cuestión sobre a que persoalmente me teño preguntado algunha vez: que é o que lle dá sentido á nosa vida? Que fai que pague a pena vivila? A novela aborda temas de plena actualidade, como a saúde mental, a frustración e as esixencias que nos impoñemos para seguir adiante, pero tamén formula unha pregunta máis profunda: que ocorre cando unha persoa deixa de atoparlle sentido á súa propia existencia e xa non é capaz de recoñecerse no mundo que a rodea.

Algunhas interpretacións presentan La vegetariana como un reflexo da sociedade coreana. Non é esa a lectura que eu fago. Creo que Han Kang expón unha cuestión moito máis universal, que quizais hoxe resulte especialmente visible pola nosa forma de vida, pero que considero inherente ao ser humano: como afrontamos a nosa existencia e que necesitamos para vivila dunha maneira plena.

Os parágrafos finais deixáronme unha profunda sensación de baleiro e angustia, especialmente pola situación de Yeonghye e pola impotencia que transmite a súa historia. É unha novela que deixa moi mal sabor de boca, non pola súa calidade literaria, senón polas emocións que esperta e polas preguntas que deixa sen resposta.

Unha novela de estrutura peculiar, con 59 monólogos de 15 personaxes que narran, desde as súas distintas perspectivas, a viaxe da familia Bundren para trasladar o cadáver da nai ata Jefferson e cumprir a súa última vontade.

Unha lectura que ás veces resulta difícil de seguir, cunha trama que por momentos parece non ter demasiado sentido, pero na que pouco a pouco imos descubrindo a personalidade e as contradicións de cada membro da familia.

Faulkner achéganos á América rural do Sur de principios do século XX, marcada pola pobreza, a incultura, as crenzas relixiosas e as supersticións. Todo iso aderezado cunha boa dose de humor negro, que o escritor manexa maxistralmente e que contrasta coa desolación de moitas das situacións que describe.

Gustoume especialmente a reflexión sobre a loucura e a normalidade, sobre como, en ocasións, importa menos o que facemos que a opinión que os demais se forman dos nosos actos. Unha idea que segue tendo plena vixencia.

Unha novela que esixe atención e paciencia, pero que permite descubrir a xenialidade narrativa de Faulkner, a súa innovadora forma de contar unha historia a través de múltiples voces e a súa capacidade para retratar as miserias e contradicións humanas.

Non é unha lectura para todos os públicos, pero si unha boa maneira de mergullarse na obra dun escritor imprescindible, galardoado co Nobel de Literatura e que exerceu unha grande influencia en autores como Vargas Llosa e García Márquez.

Unha novela desconcertante, ás veces tragicómica e sempre interesante, que recomendo a quen queira descubrir o particular universo literario de Faulkner.

Acabo de rematar «El periodista deportivo», de Richard Ford. É o meu segundo intento con este escritor, despois de ler hai uns anos «Canadá», e volvo rematar cunha sensación parecida: Richard Ford cústame. Cústame entrar nas súas novelas, entender exactamente que quere contar e, sobre todo, atopar que hai detrás dos seus personaxes e das súas historias. Ao rematar «El periodista deportivo» volvín ter a impresión de que se me escapara algo. Non teño moi claro a onde pretende chegar e quizais esa sexa precisamente a intención: que sexa o lector quen vaia dándolle sentido a todo.

Frank Bascombe, o protagonista, é un home de trinta e oito anos, escritor con certo talento que renunciou á literatura e traballa como xornalista deportivo. Está divorciado, ten dous fillos e perdeu outro. Mantén relacións bastante superficiais coas mulleres, cos seus compañeiros e, en xeral, coas persoas que van aparecendo na súa vida. Parece ter elixido unha existencia cómoda, segura e previsible: ten un traballo que sabe facer e que non lle esixe demasiado, vive afastado do ruído das grandes cidades e evita compromisos que lle poidan complicar demasiado a vida. Tiven a sensación, mentres lía, de que Bascombe decidiu vivir así, sen esperar demasiado, deixándose levar polo que vai sucedendo. E, ao mesmo tempo, pregúntome se esa vida aparentemente tranquila non é tamén unha vida endiañadamente vulgar. Ford non parece xulgalo, nin sequera parece que o propio Bascombe teña unha resposta clara. Simplemente vive.

Creo que, para entendelo, hai que ter moi presente a morte do seu fillo. Esa perda parece cambiar a súa maneira de relacionarse coa vida e quizais explique a súa distancia, a súa ironía, os seus silencios e esa necesidade de non mirar demasiado profundamente as cousas. Despois de determinadas experiencias, quizais un aprende a protexerse das emocións demasiado intensas e a aceptar que hai cousas que simplemente suceden e que non sempre teñen unha explicación. E aí é onde a novela comezou a interesarme máis, porque detrás desa vida aparentemente corrente hai unha reflexión sobre como vivimos e sobre como imos construíndo a nosa existencia sen saber moi ben se seguimos un plan ou simplemente nos adaptamos ao que aparece. Todo iso lévame a preguntarme se toda vida é unha vida.

A novela está chea de situacións normais: encontros, conversas, viaxes, relacións, problemas familiares, persoas que aparecen e desaparecen. E precisamente esa normalidade é outra das cousas do libro que che fan pensar. Porque as nosas vidas tamén están feitas diso: de momentos de distinta intensidade, de decisións que tomamos case sen darnos conta, de cousas que suceden á marxe dos nosos plans e de persoas que deixan unha pegada maior ou menor en nós. Mentres lía, nalgúns momentos atopeime lembrando situacións, pensamentos e debates persoais. Non porque me identifique con Bascombe, senón porque a súa maneira de mirar a vida me levou a pensar na miña, nas decisións que tomamos, nos camiños que escollemos ou que abandonamos e nesa estraña capacidade que temos para acabar vivindo unha vida bastante diferente da que algunha vez imaxinamos ou mesmo da que esperabamos vivir.

Hai unha frase cara ao final que, para min, resume bastante ben o protagonista: «É triste dicilo, pero ser xornalista deportivo significa vivir encerrado nos propios pensamentos e só con algúns retallos do que pensan os demais». Creo que aí está Frank Bascombe: observando os demais, interpretando o que sucede ao seu arredor e, ao mesmo tempo, encerrado nos seus propios pensamentos. E quizais tamén aí estea boa parte do que Ford pretende contar. Pero tampouco estou xa seguro diso. Xa dixen que é un autor que me custa.

Remato. Sigo sen saber se Richard Ford é un escritor para min. «Canadá» produciume unha sensación parecida e este segundo intento tampouco conseguiu cambiar demasiado as cousas. Cústame a súa maneira de escribir e non sempre sei que facer co que me conta. Pero desta vez hai algo diferente: aínda que non teña claro ter entendido completamente a novela, si sei que me fixo pensar. E quizais iso sexa o importante. Durante boa parte da lectura tiven a sensación de que se me escapaba algo, pero ao pechar o libro decateime de que algo quedara comigo.

Ben, iso adoita pasar con todos os libros.

A miña impresión é bastante máis matizada. Atopei momentos que me gustaron moito, outros perfectamente prescindibles e algúns que non me achegaron demasiado. É unha novela de claro realismo máxico, un terreo dominado por grandes autores como García Márquez ou Rulfo, que acadaron cotas extraordinarias. E precisamente aí atopo unha das súas maiores virtudes: Uclés consegue trasladar a Guerra Civil a un universo fantástico no que o extraordinario forma parte da vida cotiá. No cortijo, ademais de legumes, tamén nacen seres máxicos.

A novela mostra, a través da historia da familia de Odisto e María, os Ardolendo, e dos habitantes de Jándula, as consecuencias da Guerra Civil: familias separadas, veciños enfrontados, a sinrazón da violencia, a miseria, a fame, o terror e a morte. Pero tamén permite contemplar o conflito español dentro dun contexto europeo máis amplo: a confrontación entre fascismo e comunismo, a intervención das potencias estranxeiras e a inacción, interesada e cómplice en moitos casos, das democracias europeas. España aparece así como un auténtico campo de probas do que pouco despois acabaría estendéndose por Europa.

A novela nace, en boa medida, das historias familiares do avó do autor e sitúa en Jándula, trasunto de Quesada, a historia dunha familia e de todo un pobo marcado pola guerra. Non é tanto unha novela sobre o levantamento nacional, sobre Franco ou sobre os grandes personaxes históricos como sobre as persoas que tiveron que padecer o conflito e as súas consecuencias. É un libro que mostra as atrocidades cometidas nos dous bandos, o sufrimento da poboación, o horror, a violencia e a represión exercida durante e despois da guerra.

O narrador é outro dos elementos que máis me chamou a atención. É omnisciente, pero tamén intervén, diríxese ao lector, adianta acontecementos e mesmo conversa con personaxes históricos como Franco ou Unamuno. É un recurso interesante e, nalgúns momentos, especialmente eficaz, aínda que noutros contribúe a que a novela se disperse.

Uclés é un escritor que escribe ben, cun amplo catálogo de recursos e un vocabulario moi rico. Porén, hai unha cuestión que quero destacar: a presenza de demasiados personaxes e, sobre todo, o escaso desenvolvemento de moitos deles. A isto súmase unha estrutura baseada en capítulos moi breves que, en determinados momentos, acaba por ralentizar a lectura. Tamén creo que a novela tería gañado se mantivese durante máis tempo os personaxes en Jándula. O pobo ofrecía un escenario magnífico para contar a guerra sen necesidade de dispersar tanto a historia. Ás veces paréceme demasiado apresurado o desenvolvemento da trama polas distintas terras de España, de Iberia, como a chama Uclés.

Na segunda parte da novela, ademais da evidente influencia de Mavondo e do realismo máxico, o regreso de Odisto a Jándula lembroume inevitablemente A Odisea, tan de actualidade estes días por mor da película de Nolan: o home que regresa á súa casa despois dunha longa viaxe e atópase cunha familia que xa non está completa e cun mundo que cambiou.

Hai algo máis que me chamou especialmente a atención: o contraste entre o que aparece na novela e algunhas cousas que o propio autor manifestou posteriormente. Persoalmente, chócame. Pero, como xa dixen, interésame pouco o que diga o autor e moito máis a historia que escribiu. No ámbito deste libro, a súa opinión persoal interésame pouco: prefiro quedar co que está nas súas páxinas e co que a novela consegue transmitir.

Non creo que sexa o novelón incontestable que algúns anuncian, pero tampouco me parece unha novela fracasada. É irregular, excesiva en determinados momentos e presenta algúns problemas de ritmo, pero ten personalidade, escenas extraordinarias e unha maneira moi particular de achegarse á Guerra Civil. Un tema que, con esta novela, volve demostrar que é inabarcable, interminable.

Despois de case 700 páxinas, quedo cunha sensación contraditoria: algunhas cousas teríaas eliminado e outras teríaas desenvolvido máis. Pero, no seu conxunto, creo que La península de las casas vacías merece ser lida. E iso, ao final, tampouco é pouco.

Trigo limpio é, fundamentalmente, unha novela que fala de como se escribe unha novela. Juan Manuel Gil converte o propio proceso de creación literaria —a investigación, a construción dos personaxes, a procura dunha trama e a necesidade de atopar unha historia que contar— nunha parte esencial do relato.

A historia arrinca coa gamberrada dun grupo de rapaces: un deles salta un valado e entra na pista do aeroporto de Almería. A partir de aí prodúcese a chegada e posterior desaparición de Simón, un acontecemento que se converte no eixo arredor do cal xira toda a novela.

O narrador, un dos membros daquela pandilla, reconstrúe os seus recordos e volve constantemente sobre aquela infancia, sobre os seus amigos, a súa familia e as aventuras e trasnadas compartidas. Faino mediante unha estrutura aparentemente caótica, con continuos saltos temporais que mesturan a busca de Simón cos recordos daqueles anos. Todo iso está atravesado pola imaxe dun pasadizo que, persoalmente, case prefiro entender como un labirinto: un percorrido no que memoria, realidade, ficción e percepción acaban mesturándose.

E aí está, para min, unha das grandes virtudes do libro. Trigo limpio non se limita a contar unha historia. Fala da amizade, da familia, dos soños, dos medos (do Medo), da perda e da confianza, pero tamén formula cuestións moito máis profundas sobre a vida e sobre a verdade. Que é realmente o que aconteceu? Ata que punto son fiables os nosos recordos? Existe a verdade á marxe de quen a recorda e a interpreta?

Juan Manuel Gil volve demostrar, como xa fixera en Majareta, unha maneira de escribir e de contar absolutamente persoal. Hai humor, diálogos áxiles e próximos, situacións disparatadas e unha mirada sobre a infancia que resulta ao mesmo tempo divertida e profundamente melancólica.

A pandilla funciona ademais como unha pequena comunidade na que os nenos ensaian, case sen sabelo, as súas primeiras formas de relación cos demais. A familia aparece como refuxio, mesmo cando esa protección resulta disparatada, e a literatura xorde como unha forma de salvación, como unha maneira de agarrarnos ao presente mentres intentamos ordenar aquilo que nos sucedeu.

Pero se hai algo que me deixou especialmente marcado é o final. É un final abraiante que, persoalmente, me tocou dunha maneira moi clara. Despois de pechar o libro, algunhas das súas preguntas permanecen aí, dando voltas.

Gostoume moitísimo Trigo limpio. É unha novela que esixe certa atención, que xoga co lector e que obriga a percorrer ese labirinto de recordos, ausencias, ficción e verdade. Pero tamén é unha novela profundamente humana, cunha mirada moi particular sobre a infancia e sobre a necesidade que temos de contar historias para intentar comprender as nosas propias vidas.

Despois de Majareta e agora con Trigo limpio, considérome xa un lector convencido de Juan Manuel Gil. A súa forma de escribir, o seu humor, a súa capacidade para mesturar o cotián co filosófico e, sobre todo, esa maneira tan súa de converter a literatura nunha forma de explorar a memoria e a verdade fan que os seus libros me interesen especialmente.

Trigo limpio é, en definitiva, unha homenaxe feliz á literatura e á súa capacidade para acompañarnos, protexernos e, quizais tamén, axudarnos a entender aquilo que nunca acabamos de comprender por completo.