A lectura de "El disfraz" e "Los años borrosos" de José María Pérez Álvarez (Chesi) permite apreciar dous rexistros narrativos moi distintos, aínda que atravesados por unha mesma maneira de entender a literatura como exploración do desorde e do humano.

En "El disfraz", a historia articúlase arredor de Antonio, propietario da “Ultramarinos Randulfe, Tiendas, 8, baixo”, inmerso nun “Ourense gris, provinciano, clandestino e triste” que define tanto o seu contorno como a súa propia forma de estar no mundo. A partir desa rutina aparentemente inamovible, o relato desestabilízase cando un antigo compañeiro o converte en personaxe dunha novela, o que desencadea un xogo de identidades cruzadas entre realidade e ficción. Desde aí, a narración ábrese a unha sucesión de situacións marcadas polo humor, o exceso e a desinhibición, onde o sexo aparece integrado como un elemento máis desa ruptura do cotián, sen solemnidade nin subliñado, dentro dun universo de personaxes contraditorios, a medio camiño entre o grotesco e o entrañable.

En "Los años borrosos", o ton desprázase cara a unha maior dureza. Os tres relatos que o compoñen sitúanse nunha España de posguerra dominada pola represión, a pobreza moral e a perda da inocencia. Nese contexto inclúense episodios de abuso de menores, tratados cunha franqueza narrativa que acentúa a violencia estrutural, a realidade das mulleres e a sordidez da época. A escrita vólvese máis contida, a veces difícil, sen concesións ao alivio humorístico, e orientada a mostrar unha realidade marcada pola degradación ética e social.

Estes dous relatos definen bastante ben como a obra de Chesi baséase nunha concepción da literatura como reconstrución do fragmentado. Os seus textos adoitan partir de estruturas non lineais, xogos temporais e cruces entre o real e o ficticio que obrigan o lector a recompoñer o sentido. Esta maneira de escribir dialoga cos seus referentes —Joyce, Kafka, entre outros— e cunha visión da vida entendida como algo inestable, cheo de bifurcacións, accidentes e fatalidades.

O seu estilo combina ironía, observación precisa e unha atención constante aos momentos nos que a realidade se desaxusta. Desde aí constrúe unha obra que transita entre o metaliterario e o humano, cunha forte conciencia do acto de escribir como forma de exploración e de explicación.

Sinalar, que como recoñecemento á súa traxectoria e ao seu vínculo coa cidade, celebrarase un acto de homenaxe a José María Pérez Álvarez  este  sábado 9 de maio ás 11:00 horas no Salón Noble do Liceo de Ourense, onde familiares, amigos, xornalistas e escritores repasarán a súa vida e a súa obra, estreitamente ligada a Ourense. Animo a todos a que vos acheguedes ata ali pois, sen dúbida, sera do mais interesante. 

Antes de nada, cómpre dicir que Chesi súmase a esa nómina de autores que lin recentemente e que convertiron Ourense —sobre todo o seu casco antigo— en territorio literario. A cidade non é aquí un mero decorado, senón un espazo vivo, recoñecible, case cómplice do que sucede. Nese sentido, lembroume ás novelas que lin recentemente de Tallón e Óscar M. Guzmán, que tamén sitúan a cidade no centro das súas historias, converténdoa nun microcosmos cargado de identidade e memoria. En Las estaciones de la muerte, Chesi preséntanos a un grupo de homes maiores, habituais do Liceo ourensán, que transitan os seus últimos anos entre rutinas, partidas de tute e conversas repetidas.

A premisa é tan sinxela como inquietante: don Eusebio, un dos protagonistas, ambiciona converterse en socio de honra do Liceo. O problema é que diante del hai outros máis vellos, máis antigos, máis “merecedores” por simple cuestión de idade e antigüidade. A partir de aí, a novela deslízase cara a unha trama que, en apariencia, podería lembrar ao xénero true crime, pero non. A este plantexamento súmase o feito de que na cidade actúa un asasino en serie que está acabando con anciáns de maneira inmisericorde e a un ritmo frenético. Con todo, pronto comprendemos que o interese do autor non está no suspense policial, senón nun territorio moito máis profundo. Chesi propón unha reflexión amarga sobre a vellez, a soidade e a desesperanza. Cando a vida parece reducida a unha sucesión de hábitos mecánicos, cando a esposa faleceu e os amigos comezan a desaparecer, a pregunta deixa de ser “qué facer” para converterse en “para que vivir”. Nese contexto cobra especial sentido unha frase que me gustou:

«O delito é vivir sen afáns; o delito é ir ao Liceo a xogar ao tute por mera costume de autómata; o delito é non atopar un resorte que nos extraia dunha mediocridade na que existir non é un reto, senón unha condena».

Ahí está o corazón da novela. Máis que un relato criminal, é a historia dunha fuxida desesperada da vellez entendida como condena. Don Eusebio constrúe unha sorte de xogo no que se outorga a si mesmo o poder de decidir sobre o destino dos demais, como se converterse nun pequeno deus puidese devolverlle a intensidade que sente perdida. Pero ese xogo remata desdibuxando a fronteira entre imaxinación e realidade. Non sei con certeza se o protagonista xa non distingue ambos planos ou se, no fondo, non quere distinguilos.

A novela é breve, áxil e está escrita cun humor que, lonxe de restar profundidade, a potencia. Fainos sorrir mentres nos enfronta cunha cuestión incómoda: que ocorre cando vivir deixa de ser un desafío e convértese en mera inercia? Chesi, fiel a esa súa idea de que «a vida interesa cando se desordena e aparece a literatura», constrúe unha historia na que o desorde non é só narrativo, senón tamén existencial.

Despois de lela, un comprende mellor por que foi unha obra recoñecida desde a súa publicación e por que o seu autor, sempre discreto e afastado do ruído mediático, foi considerado un dos grandes narradores contemporáneos galegos en castelán, como se indicaba no artigo publicado en La Voz de Galicia con motivo do seu falecemento. Las estaciones de la muerte é unha novela que entretén, si, pero, sobre todo, invita a reflexionar máis do que parece á primeira vista. E quizais esa sexa a súa maior virtude.