Cheguei a Habitada, como a tantos outros libros, a través dunha crítica nun xornal. Si, porque agora os medios, coma min, tamén falan de libros e de autores. A reseña era moi positiva e espertou a miña curiosidade, pero a lectura acabou deixándome unha impresión desigual, bastante afastada das expectativas iniciais.

A novela parte dunha historia real, a da chamada Espiritada ou Iluminada de Moche, para construír un relato ambientado na Galicia rural de principios do século XX. Unha Galicia na que as crenzas populares, as supersticións e as lendas conviven coa miseria, a represión relixiosa e unhas estruturas sociais profundamente arraigadas. A paisaxe tamén participa desa atmosfera: as montañas, os bosques, os prados, a néboa e a chuvia non son simples elementos decorativos, senón parte dese universo escuro e misterioso no que se desenvolve a historia.

A novela divídese en dúas partes, construídas arredor de dúas voces narrativas: a de Manuela, unha moza que vive recluída por unha estraña doenza coñecida como corpo aberto, e a do crego falecido que, supostamente, habita o seu corpo. Na primeira, Manuela reconstrúe a súa vida e as relacións co seu pai, co párroco, cos señores do pazo e coas demais mulleres que forman parte do seu mundo. É aquí onde a autora ofrece o retrato máis interesante da novela: o dunha sociedade na que as mulleres viven sometidas á ignorancia, aos abusos, á violencia e aos prexuízos, sen apenas posibilidades de decidir sobre as súas propias vidas.

Manuela representa esa condición, agravada pola súa consideración de muller estraña, case bruxesca, nunha comunidade que observa con mestura de temor, curiosidade e fascinación aquilo que non comprende. Ao seu redor aparecen personaxes tan miserables como o párroco ou os habitantes do pazo, figuras que encarnan as contradicións dunha sociedade dominada polas aparencias, a autoridade e a hipocrisía. Fronte a eles, as mulleres ocupan un lugar central no relato: son vítimas dunha orde social que as oprime, pero tamén personaxes dotadas de orgullo, carácter e capacidade de resistencia. Nelas recoñecemos esa forza que tantas veces asociamos ás mulleres da Galicia tradicional, capaces de soportar adversidades sen renunciar á súa personalidade.

Nesta primeira parte tamén me gustou a maneira de escribir de Cristina Sánchez-Andrade. A ausencia de maiúsculas, as frases curtas e o ritmo marcado polos puntos seguidos constrúen unha voz narrativa singular, cun evidente ton poético que encaixa coa mirada de Manuela. A realidade mestúrase aquí co imaxinario popular galego: as meigas, os seres do bosque, as visións e a presenza constante da morte forman parte dun universo no que resulta difícil separar o que sucede do que se cre ou se teme. É, para min, o maior acerto da novela.

Porén, esa impresión positiva non se mantivo na segunda parte. Cando a narración pasa a centrarse na posesión de Manuela polo crego, o relato perdeu interese e a historia deixou de atraparme da mesma maneira. O cambio de perspectiva non conseguiu manter a forza da primeira parte e fíxome sentir que a novela avanzaba cara a un desenlace que non estaba á altura do que prometía o seu comezo.

Quizais o problema estea tamén en que os temas que aborda —a represión relixiosa, o patriarcado, a superstición e a violencia contra as mulleres— xa teñen presenza noutras obras sobre a Galicia rural. Non esperaba necesariamente unha historia completamente nova, pero si que o desenvolvemento da novela achegase algo máis ou conseguise manter ata o final o interese que espertara nas súas primeiras páxinas.

En definitiva, Habitada é unha novela que comeza con forza, cunha protagonista interesante, unha atmosfera moi ben construída e unha forma de narrar que lle confire personalidade propia, pero que, ao meu xuízo, vai de máis a menos. A primeira parte compensou boa parte da lectura; a segunda, en cambio, acabou condicionando a miña valoración global.

Aínda así, non descarto que a culpa non fose exclusivamente da autora. Quizais algunha meiga das que habitan os nosos bosques, esas que forman parte da nosa memoria colectiva, me botase un mal de ollo e condicionase a miña lectura. Tratándose dunha novela como esta, quen sabe se non acabei tamén, dalgún xeito, habitado por algún mal feitizo.