Oitava novela proposta polo club de lectura “Princesa Leia”. Acabo de rematar as súas case 700 páxinas e aínda a estou a dixerir. Si, lin a novela completa; outros lectores recoñecen que lles resultou imposible. Pero tampouco pertenzo ao outro bando —curioso falar de bandos ao referirnos a este libro—, o dos que a elevaron aos altares.
A miña impresión é bastante máis matizada. Atopei momentos que me gustaron moito, outros perfectamente prescindibles e algúns que non me achegaron demasiado. É unha novela de claro realismo máxico, un terreo dominado por grandes autores como García Márquez ou Rulfo, que acadaron cotas extraordinarias. E precisamente aí atopo unha das súas maiores virtudes: Uclés consegue trasladar a Guerra Civil a un universo fantástico no que o extraordinario forma parte da vida cotiá. No cortijo, ademais de legumes, tamén nacen seres máxicos.
A novela mostra, a través da historia da familia de Odisto e María, os Ardolendo, e dos habitantes de Jándula, as consecuencias da Guerra Civil: familias separadas, veciños enfrontados, a sinrazón da violencia, a miseria, a fame, o terror e a morte. Pero tamén permite contemplar o conflito español dentro dun contexto europeo máis amplo: a confrontación entre fascismo e comunismo, a intervención das potencias estranxeiras e a inacción, interesada e cómplice en moitos casos, das democracias europeas. España aparece así como un auténtico campo de probas do que pouco despois acabaría estendéndose por Europa.
A novela nace, en boa medida, das historias familiares do avó do autor e sitúa en Jándula, trasunto de Quesada, a historia dunha familia e de todo un pobo marcado pola guerra. Non é tanto unha novela sobre o levantamento nacional, sobre Franco ou sobre os grandes personaxes históricos como sobre as persoas que tiveron que padecer o conflito e as súas consecuencias. É un libro que mostra as atrocidades cometidas nos dous bandos, o sufrimento da poboación, o horror, a violencia e a represión exercida durante e despois da guerra.
O narrador é outro dos elementos que máis me chamou a atención. É omnisciente, pero tamén intervén, diríxese ao lector, adianta acontecementos e mesmo conversa con personaxes históricos como Franco ou Unamuno. É un recurso interesante e, nalgúns momentos, especialmente eficaz, aínda que noutros contribúe a que a novela se disperse.
Uclés é un escritor que escribe ben, cun amplo catálogo de recursos e un vocabulario moi rico. Porén, hai unha cuestión que quero destacar: a presenza de demasiados personaxes e, sobre todo, o escaso desenvolvemento de moitos deles. A isto súmase unha estrutura baseada en capítulos moi breves que, en determinados momentos, acaba por ralentizar a lectura. Tamén creo que a novela tería gañado se mantivese durante máis tempo os personaxes en Jándula. O pobo ofrecía un escenario magnífico para contar a guerra sen necesidade de dispersar tanto a historia. Ás veces paréceme demasiado apresurado o desenvolvemento da trama polas distintas terras de España, de Iberia, como a chama Uclés.
Na segunda parte da novela, ademais da evidente influencia de Mavondo e do realismo máxico, o regreso de Odisto a Jándula lembroume inevitablemente A Odisea, tan de actualidade estes días por mor da película de Nolan: o home que regresa á súa casa despois dunha longa viaxe e atópase cunha familia que xa non está completa e cun mundo que cambiou.
Hai algo máis que me chamou especialmente a atención: o contraste entre o que aparece na novela e algunhas cousas que o propio autor manifestou posteriormente. Persoalmente, chócame. Pero, como xa dixen, interésame pouco o que diga o autor e moito máis a historia que escribiu. No ámbito deste libro, a súa opinión persoal interésame pouco: prefiro quedar co que está nas súas páxinas e co que a novela consegue transmitir.
Non creo que sexa o novelón incontestable que algúns anuncian, pero tampouco me parece unha novela fracasada. É irregular, excesiva en determinados momentos e presenta algúns problemas de ritmo, pero ten personalidade, escenas extraordinarias e unha maneira moi particular de achegarse á Guerra Civil. Un tema que, con esta novela, volve demostrar que é inabarcable, interminable.
Despois de case 700 páxinas, quedo cunha sensación contraditoria: algunhas cousas teríaas eliminado e outras teríaas desenvolvido máis. Pero, no seu conxunto, creo que La península de las casas vacías merece ser lida. E iso, ao final, tampouco é pouco.
“Todos choraban, pois na guerra, raro é o home que non se sente só e chora, que non se sente ferido e chora, que non ve vir a morte e, angustiado, chora; por moito que o cine e a literatura nos mostren hombría e poucas bágoas. A maioría dos soldados non querían matar a ninguén, e mesmo disparaban ao aire a propósito para non alcanzar o outro. Cando non lles quedaba máis remedio, facíano case sen mirar, de esguello. O envalentonamento inicial que sentiran ao comezo da guerra foise esvaecendo. Ao final do conflito, moitos foron os que dispararon palabras contra o inimigo, pero moi poucos lanzaron balas de graza. Aínda que, por desgraza, facían falta moi poucas mans para matar milleiros de persoas. Como proba diso, a dura posguerra.” (Capitulo 102)
