Trigo limpio é, fundamentalmente, unha novela que fala de como se escribe unha novela. Juan Manuel Gil converte o propio proceso de creación literaria —a investigación, a construción dos personaxes, a procura dunha trama e a necesidade de atopar unha historia que contar— nunha parte esencial do relato.

A historia arrinca coa gamberrada dun grupo de rapaces: un deles salta un valado e entra na pista do aeroporto de Almería. A partir de aí prodúcese a chegada e posterior desaparición de Simón, un acontecemento que se converte no eixo arredor do cal xira toda a novela.

O narrador, un dos membros daquela pandilla, reconstrúe os seus recordos e volve constantemente sobre aquela infancia, sobre os seus amigos, a súa familia e as aventuras e trasnadas compartidas. Faino mediante unha estrutura aparentemente caótica, con continuos saltos temporais que mesturan a busca de Simón cos recordos daqueles anos. Todo iso está atravesado pola imaxe dun pasadizo que, persoalmente, case prefiro entender como un labirinto: un percorrido no que memoria, realidade, ficción e percepción acaban mesturándose.

E aí está, para min, unha das grandes virtudes do libro. Trigo limpio non se limita a contar unha historia. Fala da amizade, da familia, dos soños, dos medos (do Medo), da perda e da confianza, pero tamén formula cuestións moito máis profundas sobre a vida e sobre a verdade. Que é realmente o que aconteceu? Ata que punto son fiables os nosos recordos? Existe a verdade á marxe de quen a recorda e a interpreta?

Juan Manuel Gil volve demostrar, como xa fixera en Majareta, unha maneira de escribir e de contar absolutamente persoal. Hai humor, diálogos áxiles e próximos, situacións disparatadas e unha mirada sobre a infancia que resulta ao mesmo tempo divertida e profundamente melancólica.

A pandilla funciona ademais como unha pequena comunidade na que os nenos ensaian, case sen sabelo, as súas primeiras formas de relación cos demais. A familia aparece como refuxio, mesmo cando esa protección resulta disparatada, e a literatura xorde como unha forma de salvación, como unha maneira de agarrarnos ao presente mentres intentamos ordenar aquilo que nos sucedeu.

Pero se hai algo que me deixou especialmente marcado é o final. É un final abraiante que, persoalmente, me tocou dunha maneira moi clara. Despois de pechar o libro, algunhas das súas preguntas permanecen aí, dando voltas.

Gostoume moitísimo Trigo limpio. É unha novela que esixe certa atención, que xoga co lector e que obriga a percorrer ese labirinto de recordos, ausencias, ficción e verdade. Pero tamén é unha novela profundamente humana, cunha mirada moi particular sobre a infancia e sobre a necesidade que temos de contar historias para intentar comprender as nosas propias vidas.

Despois de Majareta e agora con Trigo limpio, considérome xa un lector convencido de Juan Manuel Gil. A súa forma de escribir, o seu humor, a súa capacidade para mesturar o cotián co filosófico e, sobre todo, esa maneira tan súa de converter a literatura nunha forma de explorar a memoria e a verdade fan que os seus libros me interesen especialmente.

Trigo limpio é, en definitiva, unha homenaxe feliz á literatura e á súa capacidade para acompañarnos, protexernos e, quizais tamén, axudarnos a entender aquilo que nunca acabamos de comprender por completo.

“Hambre”, de Knut Hamsun, é un libro sorprendentemente moderno para ter sido escrito a finais do século XIX. O propio autor, no epílogo, deféndese das críticas explicando que non pretendía escribir unha novela convencional, senón «un libro sobre as delicadas oscilacións dunha alma humana vulnerable, sobre esa estraña vida da mente, sobre os misterios dos nervios nun corpo consumido pola fame».

É unha novela moi innovadora para o seu tempo, porque apenas hai acción, trama ou evolución no sentido tradicional. Tampouco hai practicamente personaxes, agás o protagonista e narrador. A historia avanza como unha espiral: volve unha e outra vez sobre situacións, pensamentos, frustracións e obsesións semellantes. E precisamente aí está boa parte da súa forza. Máis que contar unha historia, Hamsun introdúcese na mente dun home que intenta sobrevivir.

A fame é, evidentemente, unha carencia física. Pero creo que nesta novela é moito máis ca iso: convértese tamén nun estado mental. O protagonista vive na pobreza, sen un traballo estable e dependendo dos textos que consegue vender aos xornais ou da escasa xenerosidade dalgunhas persoas. A fame vai alterando a súa percepción, o seu comportamento e a súa maneira de relacionarse cos demais. Hai momentos especialmente dramáticos, como o encontro cunha muller na súa casa, nos que a súa situación e o seu estado mental parecen condicionar por completo a relación. Nalgúns momentos, a fame convérteo en alguén irracional, contraditorio e mesmo difícil de comprender.

E aí é onde o personaxe me produce certo desacougo. Ás veces custa entender a súa falta de reacción, o seu orgullo levado ata extremos absurdos ou determinados comportamentos case pusilánimes. Porén, ao mesmo tempo, resulta interesante observar como intenta aferrarse a uns principios, á súa educación e a unha certa idea de dignidade. Non sempre o consegue, pero parece que ese é o faro que intenta seguir mesmo cando todo ao seu arredor se derruba.

Creo que “Hambre” formula unha cuestión que segue sendo moi actual: que significa realmente vivir con dignidade. A fame non aparece unicamente como unha necesidade fisiolóxica, senón tamén como unha forma de carencia que pode afectar á dimensión cultural, educativa, emocional e íntima dunha persoa. Ter cubertas as necesidades básicas é imprescindible, pero tamén o é dispoñer daquilo que permite construír unha vida con sentido e relacionarse cos demais desde a dignidade.

É un libro que pode resultar incómodo e mesmo irritante por momentos, precisamente porque non busca poñerllo fácil ao lector. Pero quizais esa incomodidade sexa unha das súas maiores virtudes. Hamsun non nos presenta o protagonista como un heroe nin como unha vítima perfecta, senón como un ser humano contraditorio, vulnerable e imperfecto.

Máis dun século despois, “Hambre” segue resultando actual porque, no fondo, non fala unicamente da pobreza. Fala da fraxilidade humana, da dignidade, do illamento e de como as circunstancias poden chegar a alterar a nosa maneira de pensar e de comportarnos. Unha novela estraña, obsesiva e por momentos desconcertante, pero tamén profundamente humana.

A poucas liñas de comezar esta novela, o propio narrador convídanos a entrar nela cunhas palabras que son case unha declaración de intencións:

E Conan Doyle cumpre sobradamente a promesa. Porque Rodney Stone é moito máis ca unha novela de aventuras ou unha novela histórica. É un extraordinario retrato dunha Inglaterra que está a piques de desaparecer: a Inglaterra de finais do século XVIII e comezos do XIX, coas súas grandes mansións, os seus criados, os seus cabaleiros, os seus aristócratas, os seus personaxes populares, os seus códigos de honra, os seus absurdos prexuízos e tamén os seus valores.

E, no medio de todo iso, o boxeo. Un boxeo brutal, a puño limpo, sen límite de asaltos e no que os combates podían prolongarse durante horas. Un deporte perseguido pola lei en moitos lugares, pero que atopaba sempre novos escenarios e novos públicos. Conan Doyle describe ese mundo cunha viveza extraordinaria e converte os grandes loitadores da época en personaxes tan importantes dentro da novela coma os aristócratas e cabaleiros que os rodean.

Pero o que máis me gustou é que o boxeo non é máis ca un dos fíos dunha trama moito máis ampla. Polas páxinas de Rodney Stone aparecen Lord Nelson, Lord Cochrane, John Lade, Beau Brummell, Emma Hamilton e o príncipe de Gales, o futuro Xurxo IV. Aventuras, intrigas, duelos, romances, rivalidades, viaxes e enfrontamentos van sucedéndose mentres o protagonista, Rodney Stone, nos conduce por ese mundo fascinante.

E aí está, para min, unha das grandes virtudes da novela: a capacidade de Conan Doyle para converter unha época enteira nunha aventura. Non se limita a contarnos unha historia; consegue que o lector teña a sensación de estar camiñando por aquelas rúas, entrando naquelas casas, asistindo a unha pelexa de boxeo ou compartindo mesa con algúns dos seus personaxes.

Todo me gustou. O relato, a atmosfera, os lugares e, sobre todo, os personaxes e a personalidade perfectamente definida de cada un deles. Tamén esa mestura tan propia da literatura do XIX entre principios estúpidos e valores verdadeiros, entre aparencias, honra, lealdades, ambición e valentía.

Divertinme enormemente con esta historia. Ata o punto de buscar calquera momento para volver a ela, que probablemente sexa un dos mellores síntomas de que un libro che está gustando de verdade. Hai novelas que se len porque queres saber como rematan e outras que se len porque gozas do camiño. Rodney Stone pertence claramente ás segundas.

E quizais por iso me lembrou tanto aquelas lecturas de hai moitos, moitos anos: Salgari, Julio Verne, H. Rider Haggard, Dumas… Esa literatura de aventuras que consegue algo que non sempre é doado: facer que o lector volva sentirse un pouco neno sen deixar de ser un lector adulto.

E despois de acompañarnos durante toda a novela por ese mundo, Conan Doyle péchaa cunha imaxe magnífica:

É un final que resume perfectamente o espírito da novela: o final dunha época, o recordo dun mundo que se esvaece e a chegada doutro novo.

Rodney Stone foi para min unha auténtica delicia. Unha novela entretida, emocionante, chea de personaxes extraordinarios e escrita coa solvencia dun autor enorme. Unha mostra magnífica da gran literatura de aventuras do século XIX e, sobre todo, un libro que gocei moitísimo.

Unha delicia.

Hai libros que chegan no momento xusto. Libros que, case sen buscalo, conectan co que un está a vivir ou a pensar. O deserto dos tártaros, de Dino Buzzati, foi un deles. 

Levaba tempo con ganas de ler esta novela, da que sempre escoitara boas referencias. E cando por fin me mergullei nas súas páxinas, entendín por que. Buzzati constrúe a historia de Giovanni Drogo, un mozo oficial destinado a unha fortaleza fronteiriza onde a ameaza é constante pero nunca chega a materializarse. Unha espera indefinida que, pouco a pouco, se converte no centro da súa vida. 

Pero esta non é só a historia dun militar nun lugar remoto. É, sobre todo, unha alegoría poderosa sobre a condición humana. Sobre esa tensión constante entre a seguridade e a liberdade. Sobre como, sen darnos conta, imos aprazando a vida real agardando un momento mellor que quizais nunca chega. Sobre o paso do tempo, que avanza silencioso mentres un cre ter marxe para decidir máis adiante. 

É unha novela que incomoda. Que che fai ler co estómago encollido. En moitos momentos sorprendeume estar enfadado con Drogo, coa súa maneira de afrontar —ou máis ben de non afrontar— a súa vida. Pero ese enfado non deixa de ser, en parte, un reflexo dun mesmo. Porque é difícil non recoñecerse nas súas dúbidas, nas súas renuncias, nesa tendencia a pospoñer decisións importantes baixo a promesa dun futuro mellor. 

Un dos aspectos que máis me chamou a atención é o peso que teñen as expectativas fronte ao presente. Como a vida se nos pode ir mentres seguimos agardando algo extraordinario que lle dea sentido. E, ao mesmo tempo, como ese paso do tempo vai moldeando a nosa relación cos demais e con nós mesmos. 

A novela tamén fala, de forma moi sutil pero profunda, das relacións humanas: das persoas coas que convivimos sen chegar a coñecer realmente, de quen falla e de quen sorprende, dos vínculos que non nos atrevemos a construír por falta de valor ou de claridade. E, sobre todo, desa dificultade para ser honestos con nós mesmos, para deixar de enganarnos. 

Ao final, todo desemboca nunha idea que percorre o libro de principio a fin: a soidade. Drogo remata enfrontándose á súa vida —e á súa morte— en soidade, como inevitablemente facemos todos. 

Hai un fragmento, case ao final do libro, que resume de maneira moi precisa esa sensación: 

“Pouco a pouco a confianza debilitábase. É difícil crer en algo cando un está só e non pode falar diso con ninguén. Precisamente nesa época Drogo decatouse de que os homes, por moito que se quixesen, sempre permanecen afastados; se un sofre, a dor é completamente súa, ningún outro pode tomar para si nin unha mínima parte; se un sofre, non por iso os outros senten dano, aínda que o amor sexa grande, e iso provoca a soidade na vida.” 

Un libro profundo, incómodo e necesario. Deses que non só se len, senón que quedan contigo.

Acabo de rematar a lectura deste extenso e ambicioso libro, e a sensación que me deixa “Doctor Zhivago” é a de ter percorrido non só unha historia, senón toda unha vida, e mesmo a dun país enteiro reflectida na traxectoria dun só home. Non é unha novela lixeira nin rápida; esixe tempo, atención e certa implicación emocional, pero a cambio ofrece unha profundidade moi notable. 

A historia de Yuri Zhivago, médico e poeta, articula o relato e serve como fío condutor para comprender a Rusia de comezos do século XX. Desde a súa infancia, marcada pola morte da súa nai, ata a súa propia morte, a súa vida avanza en paralelo aos grandes acontecementos históricos: a caída do zarismo, as revolucións e a guerra civil. Porén, fronte a ese plano colectivo —dominado pola dor, a fame, a pobreza e a violencia—, a novela céntrase nunha dimensión máis íntima, amosando como eses feitos afectan ás persoas, ás súas decisións e aos seus sentimentos. 

Nese percorrido vital, a relación entre Zhivago e Lara constitúe o núcleo emocional da obra. A súa historia constrúese a través de encontros e separacións, sempre condicionados polo contexto histórico, dando lugar a un amor intenso, complexo e, en boa medida, imposible. Máis ca un simple relato romántico, é a expresión de como os sentimentos máis profundos se ven constantemente alterados por forzas externas que os superan. 

Pasternak non adopta unha posición explícita a favor ou en contra dos acontecementos que narra. Porén, a medida que avanza a novela, percíbese certo desencanto que se manifesta a través da experiencia de Zhivago. Así, a obra non pretende explicar a historia, senón reflectir as súas consecuencias, amosando a complexidade dunha sociedade fragmentada en múltiples realidades: revolucionarios, campesiños, intelectuais, soldados, oportunistas ou vítimas das circunstancias, partisanos, brancos e vermellos conviven nun mesmo escenario marcado pola inestabilidade. 

O propio Zhivago encarna esa falta de rumbo. É un personaxe que se move sen atopar unha estabilidade definitiva, alleo ao fanatismo e ás grandes consignas ideolóxicas. A pesar da súa formación e posición, non busca protagonismo nos movementos revolucionarios; o seu interese céntrase na súa vida, no seu traballo como médico, na súa escrita e, sobre todo, nos seus sentimentos e no seu amor por Lara. Esa renuncia convérteo nunha figura profundamente humana, pero tamén illada nun contorno dominado polos extremos. 

Neste contexto, as tres mulleres que marcan a súa vida —Tonia, Lara e Marina— poden interpretarse como un reflexo simbólico das distintas etapas históricas de Rusia. Tonia representa a estabilidade do mundo anterior ás revolucións; Lara encarna a esperanza, o cambio e os ideais de transformación; mentres que Marina simboliza o final do camiño, un desencanto sereno e a aceptación dunha realidade sen grandes expectativas. Esta evolución reforza a idea de que a vida de Zhivago e a do propio país avanzan en paralelo, aínda que desde planos distintos. 

Máis alá da trama, a novela destaca pola súa dimensión ética e emocional. É, en certo modo, un canto á bondade como principio vital e unha defensa da pureza dos sentimentos fronte á adversidade. Nas súas páxinas aparecen as paixóns, as inxustizas, os excesos do poder e a resistencia duns ideais que se negan a ser completamente anulados. Todo iso tradúcese nunha reflexión profunda sobre a dignidade humana, a compaixón e o amor. 

No que respecta ao estilo, a obra amosa con claridade a condición de Pasternak como poeta, un dos principais autores rusos de comezos do século XX. A súa prosa ten un marcado alento lírico, con pasaxes de gran beleza que, en ocasións, poden resultar densas, especialmente nas descricións. Porén, esa mesma riqueza expresiva é a que achega profundidade e fai que a novela vaia gañando forza a medida que avanza. Non deixa de ser significativo que esta sexa a súa única novela, fronte a unha traxectoria amplamente recoñecida no ámbito poético, que culminou coa concesión do Premio Nobel de Literatura en 1958. 

Publicada por primeira vez fóra de Rusia —en Italia, en 1955— e prohibida no seu país ata 1988, a obra adquire tamén un valor engadido desde o punto de vista histórico e cultural. Non só polas circunstancias da súa publicación, senón pola ollada íntima e case espiritual que ofrece sobre unha época decisiva. 

En definitiva, “Doctor Zhivago” é unha novela esixente pero profundamente enriquecedora. Máis ca relatar un período histórico, amosa o que ese período provoca nas persoas. É unha obra que deixa pegada, que invita á reflexión e que, malia a súa extensión, remata xustificando plenamente cada unha das súas páxinas.

“La agonía de Francia”, de Manuel Chaves Nogales, é unha obra profundamente lúcida, inquietante e, sobre todo, dunha vixencia sorprendente. Escrita desde o exilio, tras o estoupido da Guerra Civil española, o libro céntrase no período da invasión nazi de Francia en 1940 e no rápido derrubamento do país ante o avance alemán. É, ao mesmo tempo, un testemuño histórico e unha análise política e moral de enorme calado.

Chaves Nogales chega a Francia coa convicción de que este país representa o paradigma da democracia, da liberdade e da resistencia fronte ao fascismo. Porén, o que atopa e describe é xusto o contrario: unha nación que, en apenas uns meses, se esborralla non tanto pola forza militar alemá como pola súa propia debilidade interna. A derrota de Francia, segundo o autor, non foi unicamente militar, senón sobre todo moral. Foi o resultado da renuncia aos seus propios valores, da claudicación ante as ideas autoritarias e do progresivo baleirado do espírito democrático.

Un dos aspectos máis impactantes do libro é a insistencia na indiferenza e no egoísmo das masas. Chaves Nogales retrata unha sociedade absorbida polos seus intereses inmediatos, incapaz de asumir sacrificios colectivos. Esa “indiferenza inhumana” convértese nun dos piares do desastre. A isto súmase o fracaso das elites, especialmente dos cadros de mando militares, aos que responsabiliza directamente da derrota pola súa incompetencia, a súa falta de liderado e, en moitos casos, a súa simpatía cara ao autoritarismo.

O autor tamén denuncia con contundencia tanto o fascismo como o estalinismo, amosando unha coherencia intelectual admirable. A súa crítica non se limita a un só extremo ideolóxico, senón que se dirixe contra calquera forma de totalitarismo que destrúa a liberdade e a dignidade do individuo. Resulta especialmente revelador como describe a “claudicación espiritual” de Francia: non unha decadencia da intelixencia, senón do espírito cívico, da fe na democracia e nos valores que historicamente sostiñan o país.

Entre as pasaxes máis memorables destacan aquelas nas que analiza o papel do exército, convertido nunha estrutura ineficaz e desorganizada; a miseria espiritual dunha sociedade que perdeu o seu rumbo; ou a crítica á falsa aparencia de heroísmo, que agocha a falta de vontade real de sacrificio. Especialmente contundente é a súa idea de que Francia non foi derrotada polo inimigo exterior, senón por unha loita interna, pola fascinación cara ao propio verdugo, por asumir os principios do totalitarismo que debía combater.

Outro elemento clave é a súa reflexión sobre o papel da cidadanía e das institucións. O libro é, neste sentido, unha chamada de atención sobre a responsabilidade colectiva: a democracia non se sostén por si soa, require compromiso, sacrificio e unha conciencia cívica activa. Cando estes elementos desaparecen, o sistema baleírase e queda exposto á súa destrución.

Esta idea acada a súa máxima profundidade no plantexamento que Chaves Nogales desenvolve en “O nó da traxedia”, onde interpreta a caída de Francia como unha auténtica traxedia moderna: non a derrota dun pobo covarde fronte a un inimigo superior, senón o desgarramento interno dunha sociedade que loita contra si mesma. Francia sucumbe non só pola presión exterior, senón pola fascinación que o totalitarismo exerce sobre ela, por ter chegado mesmo a namorarse do seu propio verdugo. E, porén, no fondo desa caída subsiste unha verdade esencial: que non existe forma de convivencia humana superior ao diálogo, nin sistema político máis perfecto ca a democracia liberal. É precisamente a renuncia a estes principios —á liberdade, ao debate, á responsabilidade cívica— o que conduce inevitablemente ao desastre.

Por todo iso, "La agonía de Francia" é un libro que non só invita a reflexionar sobre un episodio histórico concreto —a invasión nazi e a caída de Francia—, senón que interpela directamente ao presente. A súa análise sobre como morren as democracias resulta inquietantemente actual nun contexto no que moitos países afrontan tensións semellantes: polarización, perda de valores cívicos, auxe de discursos autoritarios e desafección cidadá.

En definitiva, estamos ante unha obra brillante que demostra o enorme talento de Chaves Nogales como xornalista, reporteiro e pensador. Un libro que non só se le, senón que obriga a pensar, a cuestionar e a valorar a fraxilidade —e ao mesmo tempo a importancia— da democracia.

Comprei "Por el mar de Cortés", de John Steinbeck, no rastro que se celebra o primeiro domingo de cada mes na Praza Maior de Ourense. Chamoume a atención tanto polo autor como pola temática: unha viaxe, unha expedición polo Golfo de California. Inmediatamente pensei nos libros de aventuras da miña xuventude, en autores como Kipling, Conan Doyle ou Conrad, e esa asociación condicionou en parte as miñas expectativas desde o principio.

Comecei a lectura gozando da viaxe e do descubrimento dun mundo descoñecido —algo que, por desgraza, cada vez resulta máis difícil—, así como da maneira na que se describe a vida naqueles lugares. O libro relata a travesía, a recollida de especies, as incursións por distintas zonas e os encontros coas persoas que van coñecendo, e todo iso vai construíndo pouco a pouco unha experiencia de exploración moi suxestiva. Gustoume especialmente o episodio no que acompañan a uns mexicanos á caza do carneiro.

Porén, a medida que avanzaba, fun comprobando que a obra vai moito máis alá dun simple relato de aventuras. Steinbeck introduce constantes reflexións sobre o mundo, sobre o ser humano e sobre o momento histórico que lle tocou vivir, marcado pola inquedanza ante a guerra. Ao longo da viaxe desenvolve ideas sobre a nosa forma de vida, a explotación dos recursos e a relación entre o individuo e a sociedade, e faino entrelazándoo co propio discorrer da expedición. A iso súmase tamén unha parte científica importante, coa descrición e clasificación de numerosas especies mariñas recollidas durante a viaxe.

Nese sentido, hai un parágrafo que me gustou especialmente e que, dalgún xeito, resume ben o espírito do libro: ese momento no que reflexionan sobre a distancia respecto do mundo moderno, sobre como cambian as prioridades e sobre esa forma distinta de entender o tempo e o valor das cousas que atopan nos habitantes do Golfo. Esa idea de que non todo se mide en termos materiais, e de que existen “transaccións” máis profundas, pareceume especialmente suxestiva e moi ben expresada.

Tamén me gustou moito a relación entre os membros da tripulación, como evoluciona a medida que avanzan os días e como esa convivencia acompaña e enriquece o relato. Aínda así, gustaríame que o autor afondase máis tanto nesas relacións como nas que establecen cos mexicanos, porque aí había material moi interesante.

De feito, conforme seguía lendo, atopeime cun libro máis introspectivo do que esperaba, de grande calidade literaria, pero con moita menos aventura da que imaxinara cando o comprei. Nese sentido, algunhas descricións e pasaxes sobre a captura de animais fixéronseme algo excesivas, precisamente porque desviaban o foco do que eu buscara nun primeiro momento.

O inicio, iso si, é especialmente interesante, porque a preparación da viaxe, o fretamento do barco —o Western Flyer, un atunero contratado en tempada baixa— e o traslado desde a costa de California ata o Golfo funcionan como unha excelente antesala de todo o que virá despois.

En definitiva, é un libro que me gustou, aínda que non respondeu de todo ás expectativas iniciais. Sóbrenme algunhas partes máis técnicas ou descritivas, e boto en falta un maior desenvolvemento das relacións humanas, pero, aínda así, a calidade da escrita de Steinbeck é indiscutible. É un autor que escribe dunha maneira extraordinaria, capaz de converter unha viaxe nunha reflexión profunda sobre o mundo e sobre nós mesmos.

A miña relación coa narrativa de Manuel Jabois fora ata agora a dun mero intento, sen continuidade. Probeino primeiro con Malaherba, despois con Mirafiori, e aínda que en ambos casos había elementos que me interesaban, non acabei de conectar do todo. Aínda así, algo na súa maneira de contar facía que seguise achegándome ás súas historias, como se soubese que nalgún momento atoparía o meu lugar como lector dentro do seu universo. Supoño que, como todo, tamén era cuestión de tempo.

Ese momento chegou con La víspera.

Coincidiu, ademais, cunha etapa persoal algo especial, o que probablemente influíu na lectura. Ou quizais non. O libro foi un agasallo dunha persoa á que quero moito, e tivo incluso ese punto de fermosa casualidade: mercouno na libraría Tanco, onde tempo atrás me comentaran que tentarían organizar unha presentación da novela tras a súa publicación en maio. Todo parecía aliñarse para que esta vez si.

Lin La víspera nunha fin de semana, entre sábado e domingo, practicamente dunha tirada. É unha novela que formula moitas cuestións e que, en certo modo, encaixa perfectamente coa personalidade do Jabois xornalista ao que sigo desde hai anos. Compartimos, por exemplo, o madridismo (estado máximo de felicidade que pode acadar un afeccionado ao fútbol; dío el, e eu reafírmoo), aínda que el o vive con moita máis intensidade. Pero, sobre todo, interésame a súa mirada: tanto no deportivo como na actualidade, sempre cun punto de ironía, finura e unha intelixencia sutil que tamén está moi presente na súa literatura. Lembro, ademais, a súa participación en La Cultureta de Onda Cero, xunto a Carlos Alsina, onde xa deixaba ver esa forma tan particular de observar o mundo, acompañado polo propio Alsina, Gistau, Amón, entre outros.

Ao comezar a novela, pensei que atoparía unha historia moi centrada en Galicia —algo lóxico, tendo en conta a súa vinculación con Pontevedra— e nos conflitos familiares: amores, desamores, tensións, silencios. E non me equivocaba, pero a novela vai moito máis alá. Hai familia, si, pero tamén unha exploración máis profunda dos baleiros, dos xestos —unha man no ombreiro, a preocupación polo outro—, de todo aquilo que forma unha familia (e mesmo a contorna máis próxima, que case tamén o é) e que se vai transformando a medida que avanzamos na vida, a través dos fitos que cumprimos e do que se perde polo camiño.

Jabois sitúa todo isto nun ámbito de certa escuridade, de claustrofobia, cun punto case psicótico (as festas do Nadal, o aniversario de Maite e o inverno na costa galega contribúen a iso). Pero, a pesar disto, a novela ten unha chispa humorística moi evidente —con escenas tan inesperadas como a de machucar unha pastilla de viagra cun chisqueiro do CD Ourense, especialmente graciosa polo seu contexto recente— e, ao mesmo tempo, mantén un ton escuro. A ambientación galega, coa súa orografía e a súa atmosfera, reforza esa sensación inquietante de fondo.

A trama —ou as tramas— desenvólvese en apenas 24 horas, durante unha carreira popular de Nadal na que desaparecen uns nenos. A partir de aí, a narración articúlase arredor de Amalia Constela, aínda que o verdadeiro eixo emocional é Maite, a nai. O seu fillo, Chami Palmeira, tamén ten un peso importante: ambos personaxes contrapoñense, aínda que quizais menos do que as súas propias vidas poderían suxerir.

Maite é quen vertebra emocionalmente a historia. A medida que avanza, o libro achégase incluso ao relato de sucesos, rozando por momentos o thriller, sen deixar de lado a súa dimensión máis íntima. E é aí onde aparecen moitas das preguntas que Jabois formula sen necesidade de pechalas do todo. Non todo ten resposta, nin falta que fai.

Se tivese que quedar cunha idea central, diría que La víspera é unha novela sobre as aparencias: sobre como, en moitas ocasións, pesan máis ca a propia verdade; sobre a necesidade de que a familia se manteña en pé, aínda que sexa sostida por equilibrios fráxiles, silencios ou segredos. Nun momento do libro dise que, como en toda boa familia, esta está chea de segredos. Non sei se iso é universal, pero si teño claro que poucas cousas son tan importantes como seguir sendo —cando menos aparentemente— unha familia.

En definitiva, é unha lectura que me sorprendeu e que, en certo modo, me reconciliou coas experiencias anteriores que tivera co autor. Unha novela curiosa, intelixente e con capas, que deixa pouso. E, se finalmente Jabois presenta o libro na libraría, alí estarei. Sen dúbida, recoméndoa.

A miña relación coa información e coa radio vén de lonxe. Sempre tivo máis que ver coa música, primeiro, e coa curiosidade ca con outra cousa: unha curiosidade tranquila, constante, de ir asomándome ao que pasaba sen facer moito ruído. Lembro que en 1982, antes de ir ao colexio, achegábame ao taller do meu pai para ler en La Voz de Galicia as crónicas da guerra das Malvinas. Para min aquilo era case como unha película de guerra: algo afastado, impactante, case cinematográfico, difícil de comprender de todo, pero que me atrapaba e me facía querer saber máis.

Co paso do tempo, esa curiosidade foi collendo forma e, sen darme conta, foise convertendo nunha maneira de estar atento ao mundo. Quedaba vendo os debates do Estado da Nación, con Felipe González e Fraga, as retransmisións dos plenos no Congreso, e non perdía La Clave, sobre todo por esas conversas que viñan despois da película, onde todo se trataba con máis calma, con máis matices. Aí empecei a entender algo que despois sería constante: que a información non é só o feito, senón tamén a mirada, o contexto e a forma de contalo.

Nese camiño, a radio entrou pouco a pouco ata quedar. Na universidade escoitaba a José María García —eu sempre fun máis del ca de De la Morena— e, ao mesmo tempo, descubrín outros espazos que me abriron outra maneira de escoitar: Trecet, Juan de Pablos, Diego Manrique… programas que non eran só música, senón tamén criterio, voz e personalidade.

Antes, a finais dos 80, lembro especialmente o programa El Lobo Urbano, de Charly Domínguez —o Charly dos Suaves—, que escoitaba a finais daquela década. Había algo nel que encaixaba moi ben co espírito da época: rock, actitude e radio entendida tamén como identidade. Aquel “lobo” non era só un programa musical, era unha forma de achegarse a outra maneira de vivir a música, máis crúa, máis auténtica. Foi aí onde descubrín grupos como Thin Lizzy e músicos como Tom Waits, e onde decidín que eu, musicalmente, era un roqueiro.

Un pouco despois apareceu tamén outra radio que me acompañou moito máis do que entón era consciente. En Radio 3 de RNE, programas como Diálogos 3, de Ramón Trecet, eran case unha porta a outro mundo sonoro, distinto, fóra do circuíto das radiofórmulas; e Flor de Pasión, de Juan de Pablos, co seu coidado polas músicas da memoria, polos 60 e por esa nostalxia tan ben tratada. E xa máis adiante, na órbita de RNE, tamén programas como Ruta 61, co seu blues e o seu espírito máis nocturno, ou o traballo de voces como a de Diego A. Manrique, que convertían a radio musical en algo moito máis que entretemento: en cultura viva, contada con criterio.

Tamén houbo unha etapa na que a televisión tivo o seu lugar, sobre todo cando estudaba en Santiago. Lembro a Hermida e, especialmente, a Carrascal. Había momentos nos que deixaba o que estivese facendo para escoitalo analizar a actualidade, con aquela forma tan directa de poñer orde no que estaba pasando mentres se sentaba no pico da súa mesa. Era o fin de Felipe González, Filesa, os GAL, Aznar… Pero co tempo, a televisión foi perdendo presenza na miña vida. A radio non. A radio quedou, sen facer ruído, como unha compañía constante.

A finais dos 90 comecei a escoitar Onda Cero con máis continuidade. Protagonistas, con Luis del Olmo, formaba parte das miñas mañás: almorzos con calma, a radio de fondo, o transistor enriba da mesa. Era unha rutina sinxela que axudaba a empezar o día con certa orde. Hoxe todo é máis rápido, máis fragmentado, pero esa relación coa radio segue sendo a mesma: no coche, nos auriculares ou nun café tomado con présa, sempre hai ese fío que continúa.

E nese fío aparece, co tempo, Carlos Alsina.

Primeiro en La Brújula de Onda Cero, onde empecei a escoitalo con máis atención. E aí, sen saber moi ben por que, notei algo distinto. Non era unha cuestión de forma chamativa, senón precisamente do contrario: unha radio moi medida, moi coidada, sen estridencias. Gustábame como construía os programas, como daba tempo ás respostas, como sabía preguntar sen interromper máis do necesario. Había algo de respecto polo oficio e tamén polo oínte.

A medida que o ía escoitando máis, fun vendo que esa forma de facer radio non era casual. Había unha combinación pouco habitual de rigor e sensibilidade, de análise e de cultura. As súas referencias, as súas recomendacións, mesmo os seus espazos máis reflexivos, daban a sensación de que a actualidade podía contarse sen perder matices. Esa era a radio que me gustaba. Que me gusta. Aí foi onde descubrín o rigor, a intelixencia… e os monólogos das oito.

Cando deu o paso ás mañás en 2015, substituíndo a Carlos Herrera, seguino case de forma natural. Alsina con Juan Ramón Lucas fixéronse cargo de Más de Uno. Alsina, co tempo, foise convertendo nunha desas voces que un identifica sen esforzo, non porque sexa máis forte ca outras, senón porque está feita doutro xeito. Un xeito no que a información se conta con calma dentro da urxencia, e no que hai unha preocupación constante por facelo con honestidade. Carlos Alsina converteuse na principal referencia informativa da radio española.

Nese percorrido tamén hai un recordo moi concreto que para min é importante: o día en que o vin en directo no Teatro Principal de Ourense. Cheguei moi cedo, ás seis da mañá, e non me deixaron entrar ata as sete. Esa hora, que podería ser simplemente unha espera incómoda, acabou sendo case o contrario. Cos cascos postos, acompañado dun amigo que tamén estaba alí, deambulamos por unha cidade que aínda durmía buscando un café aberto. Foi unha desas escenas sinxelas que, sen saber moi ben por que, quedan gardadas.

Despois chegou o programa, o directo e, ao final, a foto con el. Gárdoa con agarimo, aínda que non sexa especialmente dado a este tipo de cousas. Pero ese día gárdoo con especial cariño.

E ao longo destes anos tamén quedaron moitos outros momentos asociados á súa voz. Os días do confinamento polo COVID, cando ás oito da mañá escoitaba o seu “diario” e axudaba, sen facer ruído, a poñer orde nunha realidade moi estraña. Non esquezo a música coa que arrincaba nin o que contaba despois. Foi un sostén. Ou as súas coberturas sobre o terreo, como na DANA en Valencia, ou o percorrido por Ermua na homenaxe a Miguel Ángel Blanco. Tamén o Día da Radio, as visitas a colexios, hospitais… pequenas pezas que, sumadas, debuxan unha forma de estar.

E logo están as entrevistas: a políticos de todos os pelaxes (moitos quedaban retratados ante Alsina), a actores —a de José María Pou, por exemplo, é das que quedan—, a súa La Cultureta, os seus monólogos, os xornalistas e colaboradores cos que se acompañaba. Algúns fixéronme rir, outros pensar, outros mesmo me cambiaron o humor nun día concreto. Pero sempre tiven a sensación de que había unha forma moi consciente de facer as cousas, sen improvisación gratuíta, con traballo detrás.

Por todo iso, o recoñecemento que recibiu ao longo da súa traxectoria encaixa con esa percepción que eu, como simple oínte, teño del: a dunha figura amplamente recoñecida e premiada na radio española, ademais dunha persoa íntegra, de principios. Ao longo dos anos foi distinguido, entre outros, co Premio Ondas e co Premio Francisco Cerecedo de Xornalismo (Fundación Luca de Tena), galardóns que avalan esa combinación de rigor, creatividade e criterio que marcou a súa carreira. Tamén polo seu rigor e agudeza xornalística, cun estilo incisivo, analítico e moi claro á hora de debullar a actualidade. E igualmente pola súa presenza en primeira liña cando a noticia o requiría, estando no terreo en momentos como a DANA ou sostendo a radio en situacións críticas nas que a súa voz funcionou case como referencia para moita xente.

E todo iso, ao final, conecta con algo moi básico: a forma de contar o mundo.

Por iso, a decisión que tomou agora, deixar a parte máis informativa de Más de uno para centrarse na parte máis lixeira, de entretemento, explícase con claridade e encaixa co paso do tempo, co desgaste e co ritmo acumulado tras tantos anos de madrugóns e responsabilidade diaria. Persoalmente, xa hai tempo que se lle notaba certo cansazo, algo que, visto en perspectiva, resulta completamente comprensible.

No meu caso, non creo que isto sexa unha etapa intermedia nin un camiño de volta á primeira liña informativa. Máis ben penso que é unha decisión coherente co momento no que está. E, sendo honesto, tampouco estou moi convencido de que vaia permanecer moito tempo nesa franxa de entretemento que agora asumirá. Isto é o que penso.

En calquera caso, máis alá de como evolucione todo isto, a miña relación coa radio, a pesar de que Alsina se aparte un pouco, ou moito, seguirá sendo a mesma: unha compañía constante, discreta, que forma parte do día a día. Un día a día no que, diso estou seguro, botarei en falta a Carlos Alsina.

Botareino en falta, aínda que creo que tomou esta decisión como fixo sempre as cousas: con intelixencia, con decencia, con argumentos e á marxe do ruído que se poida facer dende distintas trincheiras. Eu vou botar de menos, e moito, esa parte máis pegada á actualidade, pero entendo as súas razóns. Dá a sensación de que está esgotado, e mesmo así deu este paso con coherencia, honradez e respecto absoluto pola radio, polo seu programa, polo seu traballo e por quen o escoitamos cada día. E, persoalmente, só me queda algo moi simple: darlle as grazas por todo.

Grazas, Carlos. Grazas, Alsina. Grazas, don Carlos Alsina.

A miña lectura de Ébano de Ryszard Kapuściński foi, sobre todo, unha experiencia de descubrimento e de toma de conciencia. Este autor fíxome mirar —e sobre todo ver— unha África que ata agora non tiña definida completamente. O que antes era un espazo afastado, case abstracto, convértese aquí nunha realidade complexa, chea de matices, de contradicións e de humanidade. E en gran medida isto débese á extraordinaria capacidade de Kapuściński como correspondente, como xornalista e, por enriba de todo, como contador de historias. 

Pero esa mirada non xorde da distancia, senón da experiencia directa. Para escribir este libro, Kapuściński percorre durante anos distintos países africanos, adéntrase en cidades e aldeas, vive en condicións precarias, enferma, pasa medo e convive coa xente. É precisamente esa viaxe continua —física e tamén humana— a que lle permite construír un retrato tan profundo. Non fala de África desde fóra, senón desde dentro, desde o vivido, e iso tradúcese nunha narración que combina a observación rigorosa cunha implicación persoal moi intensa. 

Ao longo do libro vai aparecendo unha África diversa, inmensa, difícil de abarcar, na que conviven pobos, culturas e formas de vida moi distintas, pero que comparten unha mesma pertenza a un territorio que non deixa de abraiarnos e desconcertarnos. Esa enormidade —xeográfica, cultural e histórica— explica tamén o noso descoñecemento: falamos de África coma se fose unha unidade, cando en realidade é un mosaico case inabarcable. Kapuściński consegue xusto o contrario: fragmenta esa imaxe simplificada e reconstrúea a través das súas viaxes, de encontros concretos, de escenas que só alguén que estivo alí pode contar. 

Nese proceso, un dos aspectos máis reveladores é a diferenza na maneira de entender o tempo e a vida. A idea de que o tempo depende do home, de que pode desaparecer se non se actúa sobre el, tradúcese nunha existencia centrada no presente. Pero esta concepción non é só cultural: está profundamente condicionada pola realidade material. Cando a vida é unha loita constante contra a fame, a enfermidade ou a incerteza, o futuro perde peso e todo se concentra no agora. Así, a imposibilidade de planificar non é unha carencia, senón unha consecuencia lóxica das condicións nas que se vive. 

Esta forma de entender a vida enlázase con outro trazo fundamental: o carácter comunitario da sociedade. Nun contorno tan duro, o individuo illado non ten cabida: só o grupo garante a supervivencia. Por iso, a familia, os achegados e o liñaxe adquiren unha importancia central, e a vida articúlase arredor deles. A comuñón é máis espiritual ca material, e a presenza dos devanceiros, a importancia dos rituais ou a necesidade de estar xuntos mesmo na adversidade reflicten unha maneira de existir moi distinta da europea. 

Pero esta realidade non pode separarse do peso da historia, e aquí aparece con forza outro dos grandes temas do libro: o que os “civilizados europeos” fixemos —e en parte seguimos facendo— con África. O reparto do continente na Conferencia de Berlín non só foi unha decisión política, senón unha ruptura profunda coas estruturas existentes: milleiros de comunidades foron encaixadas en fronteiras artificiais que ignoraban a súa identidade. As consecuencias dese proceso atravesan todo o libro: conflitos étnicos, guerras, golpes de Estado ou xenocidios. África é, en gran medida, o resultado dese choque entre dúas maneiras de entender o mundo, entre dúas historias que se cruzan sen chegar a encaixar. 

Neste contexto, a violencia aparece como un elemento case estrutural. O que máis impacta non é só a súa crudeza —nenos soldados, guerras constantes, armas como medio de supervivencia—, senón a súa normalización. Os conflitos políticos vívense como fenómenos naturais, como parte do contorno. Nun mundo onde a pobreza obriga a vivir ao día e onde a incerteza é permanente, a violencia deixa de ser unha excepción para converterse nunha forma máis de existencia. Todo isto nun medio natural especialmente hostil, onde a calor, a seca ou a falta de auga converten a supervivencia diaria nunha auténtica loita. 

Con todo, Ébano non é só un retrato de África, senón tamén unha reflexión sobre nós mesmos. A medida que avanzaba na lectura, tiña a sensación de que o libro falaba tanto de Europa como do propio continente africano. O choque entre ambas culturas —dúas maneiras distintas de entender o importante, o tempo, a vida, o pasado e o futuro, a ilusión e os medos— pon en evidencia as nosas propias limitacións. Kapuściński cuestiona a nosa tendencia a simplificar, a dividir o mundo en categorías como branco/negro, e obríganos a recoñecer tanto a nosa responsabilidade histórica como a nosa forma parcial de mirar. 

Por todo iso, a obra funciona como unha dobre aprendizaxe: ensínanos que é África, pero tamén que somos nós cando a observamos. E aí reside boa parte da súa forza. É un enorme relato que combina a experiencia da viaxe coa reflexión, que atrapa como as lecturas de aventuras da adolescencia —pola intensidade, polo movemento constante, polo inesperado— e que, ao mesmo tempo, invita a unha lectura máis pausada e madura, chea de preguntas. 

En definitiva, gocei enormemente de Ébano. É un libro que amplía a mirada, que incomoda ás veces, que obriga a pensar e que deixa pegada. Un libro que hai que ler.

"El libro de las hermanas" é unha ficción que explora o amor nas súas múltiples formas: o amor de parella, o amor entre irmás e tamén os amores mal entendidos ou insuficientemente comprendidos. A través desta historia, Amélie Nothomb formula cuestións profundas sobre a personalidade, a percepción da realidade, a maneira en que cada individuo se enfronta a ela e, por suposto, as distintas maneiras de amarse.

A novela presenta a uns pais, Nora e Florent, que viven a súa relación coma se fosen eternos noivos, cunha intensidade apaixonada e desenfreada. Porén, esa mesma intensidade lévaos a descoidar as súas fillas, situándoas nun segundo plano. Dá a sensación de que o seu amor, lonxe de evolucionar, estanca e vólvese superficial, o que acaba afectando a longo plazo negativamente tanto á parella como ás súas fillas.

Neste contexto, a historia céntrase especialmente en Tristane. Durante a súa infancia como filla única, o seu crecemento apóiase na súa intelixencia, na súa imaxinación e no seu mundo interior, elementos que nunca a abandonan e que a achegan á literatura como vía de escape ao seu illamento. Na súa vida aparece tamén a figura da súa tía Bobette, unha muller cunha vida caótica e aparentemente sen rumbo, pero que é quen de ver en Tristane algo que os demais non perciben. Este personaxe lémbranos que as aparencias poden enganar e que o valor das persoas non sempre se axusta ao visible.

A chegada da súa irmá, Laetitia, introduce un cambio fundamental. Constrúese entón unha relación intensa e pura entre ambas: dúas irmás que se queren profundamente, que se coidan, se apoian e medran xuntas. Este vínculo mantense mesmo cando Tristane marcha estudar a París, momento no que a escritura —especialmente a través de cartas— convértese no fío que mantén viva a súa conexión.

A novela contrapón de maneira moi clara dous tipos de amor: o da parella e o das irmás. Mentres o primeiro se amosa fráxil e, en certo modo, fallido, o segundo aparece como un amor sólido, resistente e auténtico. Esta oposición é o eixo central do libro e desenvólvese cun ton case de fábula, característico de Nothomb, onde o aparentemente irreal se acepta como parte da súa particular maxia narrativa.

En definitiva, estamos ante unha obra que reflexiona sobre o amor e as súas transformacións: como nace, como medra ou como pode deteriorarse. Tamén fala dos silencios, do sentimento de abandono, da necesidade de ser querido, dos soños e dos compromisos. Pero, sobre todo, invita a pensar na importancia de aprender a quererse a un mesmo, xa sexa atopando refuxio nos demais ou, ás veces, illándose do mundo.

O final reforza esta idea: fronte ao fracaso do amor dos pais, o amor entre as irmás preséntase como unha forza liberadora, capaz de sandar feridas e dar sentido á existencia.

A lectura de "El disfraz" e "Los años borrosos" de José María Pérez Álvarez (Chesi) permite apreciar dous rexistros narrativos moi distintos, aínda que atravesados por unha mesma maneira de entender a literatura como exploración do desorde e do humano.

En "El disfraz", a historia articúlase arredor de Antonio, propietario da “Ultramarinos Randulfe, Tiendas, 8, baixo”, inmerso nun “Ourense gris, provinciano, clandestino e triste” que define tanto o seu contorno como a súa propia forma de estar no mundo. A partir desa rutina aparentemente inamovible, o relato desestabilízase cando un antigo compañeiro o converte en personaxe dunha novela, o que desencadea un xogo de identidades cruzadas entre realidade e ficción. Desde aí, a narración ábrese a unha sucesión de situacións marcadas polo humor, o exceso e a desinhibición, onde o sexo aparece integrado como un elemento máis desa ruptura do cotián, sen solemnidade nin subliñado, dentro dun universo de personaxes contraditorios, a medio camiño entre o grotesco e o entrañable.

En "Los años borrosos", o ton desprázase cara a unha maior dureza. Os tres relatos que o compoñen sitúanse nunha España de posguerra dominada pola represión, a pobreza moral e a perda da inocencia. Nese contexto inclúense episodios de abuso de menores, tratados cunha franqueza narrativa que acentúa a violencia estrutural, a realidade das mulleres e a sordidez da época. A escrita vólvese máis contida, a veces difícil, sen concesións ao alivio humorístico, e orientada a mostrar unha realidade marcada pola degradación ética e social.

Estes dous relatos definen bastante ben como a obra de Chesi baséase nunha concepción da literatura como reconstrución do fragmentado. Os seus textos adoitan partir de estruturas non lineais, xogos temporais e cruces entre o real e o ficticio que obrigan o lector a recompoñer o sentido. Esta maneira de escribir dialoga cos seus referentes —Joyce, Kafka, entre outros— e cunha visión da vida entendida como algo inestable, cheo de bifurcacións, accidentes e fatalidades.

O seu estilo combina ironía, observación precisa e unha atención constante aos momentos nos que a realidade se desaxusta. Desde aí constrúe unha obra que transita entre o metaliterario e o humano, cunha forte conciencia do acto de escribir como forma de exploración e de explicación.

Sinalar, que como recoñecemento á súa traxectoria e ao seu vínculo coa cidade, celebrarase un acto de homenaxe a José María Pérez Álvarez  este  sábado 9 de maio ás 11:00 horas no Salón Noble do Liceo de Ourense, onde familiares, amigos, xornalistas e escritores repasarán a súa vida e a súa obra, estreitamente ligada a Ourense. Animo a todos a que vos acheguedes ata ali pois, sen dúbida, sera do mais interesante. 

La impaciencia del corazón, de Stefan Zweig, é unha novela que parte dunha situación aparentemente sinxela e que pouco a pouco se vai cargando de tensión moral. Nos anos previos á Primeira Guerra Mundial, o mozo tenente Anton Hofmiller é convidado ao castelo dun rico terratenente, onde coñece a Edith, unha moza enferma que vive illada pola súa discapacidade. Tras un desafortunado incidente inicial, Hofmiller tenta reparar o dano causado achegándose a ela, pero o que comeza como un xesto de cortesía e compaixón acaba converténdose nunha relación cada vez máis complexa, chea de malentendidos, silencios e falsas expectativas.

A partir desa premisa, a novela convértese nunha reflexión moi profunda sobre a natureza dos sentimentos e das decisións humanas. A miña sensación, que se vai intensificando a medida que avanza a lectura, é que todo está atravesado por un certo fatalismo: como se os personaxes, especialmente o tenente Hofmiller, se visen arrastrados por unha corrente que non rematan de controlar. Dende o principio percíbese que as cousas dificilmente poden rematar ben, non só pola situación de Edith, senón tamén pola falta de madurez e de claridade interior de Hofmiller. 

Un dos aspectos máis interesantes é como Zweig aborda a compaixón. No caso de Hofmiller, non é unha compaixón limpa nin construtiva, senón máis ben unha forma de debilidade. Actúa movido polo desexo de non facer dano, de quedar ben, de evitar o conflito, pero iso lévao precisamente a causar máis dor, incluso por puro engreimento persoal. É unha compaixón que se mestura coa falta de sinceridade e de valentía, e que acaba prexudicando tanto a Edith como a el mesmo e ao seu contorno. 

A isto súmase o peso dos condicionamentos sociais. Hofmiller non decide libremente: está constantemente pendente da mirada dos demais, das opinións dos seus compañeiros, do que dirán. Sente vergoña en certos contextos, actúa de forma distinta segundo con quen estea e nunca remata de afirmarse nunha decisión propia. Isto reflicte moi ben como a educación, os prexuízos e o contorno inflúen na conduta, ata o punto de limitar a autenticidade das decisións. 

Fronte a el, o doutor Condor aparece como un contrapunto claro, quizais o único personaxe cun fondo moral intachable. Representa unha forma de vida máis firme dende o punto de vista ético: alguén que asumiu o seu papel e a súa responsabilidade cara aos demais con convicción. Nun momento, o doutor afirma que a única razón desta vida é axudar aos demais. Mentres Hofmiller dubida e se deixa arrastrar, Condor actúa. Esa oposición entre ambos personaxes paréceme unha das claves da novela, porque amosa dúas maneiras moi distintas de enfrontarse á vida e ao sufrimento alleo. 

Outro personaxe de interese é o pai de Edith, von Kekesfalva, que tamén me xera certa ambivalencia. O seu amor pola súa filla é evidente e a súa entrega é total, pero ao mesmo tempo resulta, en certo modo, opresiva. No seu intento por protexela e axudala, acaba creando un contorno que a limita e que contribúe, en parte, ao desenvolvemento da traxedia. Amosa unha devoción implacable e, ás veces, manipuladora polo benestar da súa filla, sendo ademais un catalizador da historia. É un bo exemplo de como, nesta novela, as boas intencións non sempre conducen a bos resultados. 

No fondo, o que máis me gustou é que Zweig non propón unha visión simple da realidade. Non hai personaxes completamente bos nin completamente malos, senón persoas cheas de contradicións, condicionadas polo seu contexto e polas súas propias debilidades. Non creo que o autor defenda un determinismo absoluto, pero si amosa como a vida está marcada por múltiples factores que dificultan a liberdade plena. Quizais, como suxire a novela, o importante non é tanto o que nos ocorre como a forma na que somos capaces —ou non— de afrontalo. 

En definitiva, é unha obra profundamente humana, cargada de melancolía e dunha tensión moral constante, que segue sendo plenamente actual. Como ocorre coas grandes novelas, non só conta unha historia, senón que nos obriga a mirarnos a nós mesmos. E todo iso cunha prosa exquisita que confirma, unha vez máis, a mestría de Stefan Zweig. 

Acabo de ler La hija de Sergio del Molino, e desfruteina enormemente. Non é unha sorpresa: é un autor polo que sinto unha clara debilidade e ao que sigo con bastante fidelidade, tanto nas súas novelas (La España vacía, La piel, Un tal González, Los alemanes, entre outras) como nos seus ensaios, artigos ou intervencións na radio. Ten unha mirada moi persoal, e neste libro volve demostralo con fartura.

A obra destaca, en primeiro lugar, pola súa estrutura, que combina dous rexistros moi diferentes pero perfectamente complementarios. A primeira parte adopta un ton máis narrativo, próximo á novela clásica, e resulta simplemente marabillosa. A través do personaxe de Juan Antonio Rascón, reconstrúese a vida de Rosario Weiss, a quen o autor presenta sen ambaxes como filla de Francisco de Goya. Este percorrido sitúanos na Quinta do Xordo e lévanos ata o exilio en Burdeos, todo iso enmarcado nunha España convulsa, marcada polo regreso de Fernando VII, as tensións políticas e as loitas liberais.

Nesta parte, se nos afastaos un pouco de Goya, un dos aspectos que máis me interesou é o protagonismo que adquire Leocadia Zorrilla, nai de Rosario Weiss. A súa figura emerxe con forza, definida por unha personalidade complexa, digna e comprometida, o que a converte nun dos grandes descubrimentos do libro. Ademais, Sergio del Molino achéganos de maneira maxistral á figura de Francisco de Goya e, especialmente, ás súas Pinturas Negras, conseguindo transmitir non só a súa escuridade e forza, senón tamén o seu contexto e o seu sentido. Son, de feito, as obras que persoalmente máis me gustan do Museo do Prado —e iso que alí hai auténticas marabillas—, e o autor consegue que as vexamos cunha profundidade renovada.

A segunda parte inclínase máis cara ao ensaio. Nela, o propio Sergio del Molino reflexiona sobre o proceso de escritura, a súa implicación persoal coa historia e a súa conexión íntima con Rosario Weiss. Resulta especialmente suxestivo como, a partir da contemplación dun retrato no Museo do Prado (sala 62A), reconstrúe non só unha figura histórica, senón tamén unha ausencia: a dunha muller relegada no relato oficial. Ademais, afonda na figura de Francisco de Goya, presentándoo como unha ponte entre xeracións, o último dunha época e o precursor dunha nova forma de entender a pintura.

Máis alá da biografía de Rosario, o libro funciona tamén como un retrato da España do século XIX: un país atravesado pola violencia, o peso do puritanismo, a influencia do clero e os conflitos entre distintas correntes políticas. Ao mesmo tempo, estas reflexións transcenden o puramente histórico e dialogan con outras realidades, como a francesa, invitando a pensar sobre a liberdade, a cultura ou mesmo a barbarie en distintas sociedades.

Pero hai algo máis: o libro tamén fala do propio autor. Percíbese o seu amor pola historia e a literatura, así como a súa capacidade para entrelazalas. Aparecen, ademais, temas recorrentes na súa obra, como as relacións paterno-filiais ou a reflexión sobre o poder e os seus mecanismos. Nalgúns momentos, mesmo lembra traballos anteriores seus, tanto na forma de explicar o país como na maneira de analizar os seus protagonistas.

A figura de Rosario Weiss preséntase como alguén adiantada ao seu tempo, moldeada en gran medida polas súas circunstancias, o que abre a porta a reflexións máis amplas sobre o papel do entorno na construción dunha vida. Nese sentido, o libro conecta tamén coa actualidade, abordando temas como o exilio, o abandono, os dereitos, a educación ou os labirintos do poder, cuestións que seguen plenamente vixentes.

Se tivese que resumir o libro cunha imaxe, diría que é como unha casa con moitas fiestras: fiestras que permiten mirar cara dentro, descubrindo matices e estancias ocultas, pero tamén cara fóra, conectando o pasado co presente.

Ademais, Sergio del Molino deixa no libro unha frase sobre a arte que, sen dúbida, gardo: “Si soy libre y no sufro por estar excluido de todas las tribus, es por la verdad sublime que, cada cierto tiempo, encuentro en el arte”.

En definitiva, é unha obra que recomendo sen dubidar. Non só para comprender mellor a arte ou a historia, senón tamén para reflexionar sobre quen somos e de onde vimos.

Madame Bovary, de Gustave Flaubert, é un clásico indiscutible da literatura do século XIX e, sen dúbida, unha obra inmensa que gocei enormemente. Nesta ocasión linna en galego —algo que non facía desde había tempo—, o que fixo a experiencia aínda máis gratificante. Resulta fascinante reparar na forma de escribir dos autores daquela época, na súa precisión, riqueza e capacidade de observación.

A novela xira arredor da insatisfacción vital de Emma Bovary, e faino formulando cuestións profundamente interesantes sobre os convencionalismos sociais do momento. A historia dunha muller casada que busca fóra do matrimonio aquilo que sente que lle falta supón unha ruptura coa visión tradicional de como debía comportarse unha muller, especialmente no ámbito conxugal.

Máis alá desta crítica, a obra aborda outros temas igualmente relevantes: as relacións sociais, o contraste entre o mundo rural e o urbano, a presenza da arte —como o teatro—, así como aspectos ligados ao capitalismo e ás finanzas. Todo isto artéllase a través dun amplo e rico conxunto de personaxes, cada un cunha personalidade ben definida, o que achega profundidade e complexidade á narración.

Un dos maiores logros de Flaubert é o seu estilo impersoal, case clínico, co que observa e describe sen xulgar abertamente. Esta distancia reforza o contraste entre o mundo interior de Emma —cheo de aspiracións, desexos e frustracións— e a realidade gris, limitada e abafante que a rodea. Precisamente esa falta de xuízo explícito foi o que no seu momento escandalizou á sociedade, convertendo a novela nun punto de inflexión dentro da literatura.

Emma Bovary é, en esencia, un personaxe marcado polas súas paixóns, polas súas expectativas irreais e por unha constante incapacidade para atopar satisfacción. A súa caída —entre débedas, mentiras e decisións impulsivas— non é só individual, senón tamén o reflexo dunha sociedade ríxida e contraditoria.

En definitiva, Madame Bovary non é só unha novela imprescindible, senón unha auténtica obra mestra que inaugura a modernidade literaria e senta as bases do realismo. Unha lectura que non só se goza, senón que tamén invita á reflexión e permanece na memoria moito despois de rematala.

El olvido que seremos é un libro profundamente persoal no que o autor rememora recordos e dores, algo que tamén ocorre noutra obra súa que lin antes, Ahora y en la hora. Neste caso, esas dores aparecen acompañadas doutros sentimentos: o orgullo de pertencer a unha familia que se converte no eixe moral de toda a narración. A través da figura do seu pai, o médico e activista Héctor Abad Gómez, o libro é ao mesmo tempo un retrato íntimo dunha familia e unha mirada ao contexto da Colombia dos anos oitenta, marcada por unha violencia que o impregnaba todo, especialmente en cidades como Medellín. 

Ao longo das súas páxinas percíbese que a escrita funciona tamén como unha forma de liberación. O propio autor recoñece que o libro é «un testemuño ao mesmo tempo inútil e necesario»: inútil porque non pode cambiar o ocorrido, pero necesario para poder expresar unha dor que levaba anos tentando escribir. Esa sinceridade percorre toda a obra e fai que o escritor se mostre de maneira moi aberta, convertendo a memoria nunha forma de resistencia contra o esquecemento. 

Aparecen tamén ideas que axudan a entender a figura do pai e a súa ética vital. Frases como «O mellor método de educación é a felicidade» ou a defensa dunha medicina comprometida cos máis necesitados reflicten unha visión profundamente humanista. Resulta interesante a definición ideolóxica que el mesmo se atribúe: cristián pola figura de Xesús e a súa inclinación polos máis débiles; marxista en economía polo seu rexeitamento da explotación; e liberal en política pola súa defensa da liberdade. Esa mestura revela un home difícil de encaixar en etiquetas, guiado máis por principios éticos ca por ideoloxías. 

Héctor Abad Faciolince, ademais de contarnos a historia do seu pai e da súa familia, mostra tamén o clima social e político de Medellín que rodeou a súa vida: as persecucións, as tensións ideolóxicas e o abandono dos sectores máis pobres, que acabaron converténdose en escenarios de violencia. Nese contexto, o compromiso de Abad Gómez cos dereitos humanos e cos máis vulnerables aparece como un acto de rebeldía moral. Non é casual que o autor lembre palabras como: «A rebeldía eu non a quero perder. Nunca fun un axeonllado…». Esa actitude resume ben o espírito do personaxe e explica o profundo respecto e admiración que o seu fillo sente por el. 

No fondo, o libro acaba sendo unha homenaxe: un intento de manter vivo o pai a través das palabras. O propio autor exprésao con moita claridade cando di que, do mesmo xeito que os personaxes ficticios viven na literatura, el quixo lograr algo parecido co seu pai real. 

Aínda así, malia ser unha obra intensa e emotiva, persoalmente esperaba algo máis do libro, quizais polas expectativas ou pola forma na que está construído o relato. Con todo, iso non lle resta valor: é unha obra que deixa pegada e que dificilmente deixa indiferente, porque detrás da historia familiar latexa unha reflexión máis ampla sobre a memoria, a dignidade e a importancia de sentirse orgulloso dun mesmo cando se vive para axudar aos demais, especialmente aos que máis o necesitan.

Antes de nada, cómpre dicir que Chesi súmase a esa nómina de autores que lin recentemente e que convertiron Ourense —sobre todo o seu casco antigo— en territorio literario. A cidade non é aquí un mero decorado, senón un espazo vivo, recoñecible, case cómplice do que sucede. Nese sentido, lembroume ás novelas que lin recentemente de Tallón e Óscar M. Guzmán, que tamén sitúan a cidade no centro das súas historias, converténdoa nun microcosmos cargado de identidade e memoria. En Las estaciones de la muerte, Chesi preséntanos a un grupo de homes maiores, habituais do Liceo ourensán, que transitan os seus últimos anos entre rutinas, partidas de tute e conversas repetidas.

A premisa é tan sinxela como inquietante: don Eusebio, un dos protagonistas, ambiciona converterse en socio de honra do Liceo. O problema é que diante del hai outros máis vellos, máis antigos, máis “merecedores” por simple cuestión de idade e antigüidade. A partir de aí, a novela deslízase cara a unha trama que, en apariencia, podería lembrar ao xénero true crime, pero non. A este plantexamento súmase o feito de que na cidade actúa un asasino en serie que está acabando con anciáns de maneira inmisericorde e a un ritmo frenético. Con todo, pronto comprendemos que o interese do autor non está no suspense policial, senón nun territorio moito máis profundo. Chesi propón unha reflexión amarga sobre a vellez, a soidade e a desesperanza. Cando a vida parece reducida a unha sucesión de hábitos mecánicos, cando a esposa faleceu e os amigos comezan a desaparecer, a pregunta deixa de ser “qué facer” para converterse en “para que vivir”. Nese contexto cobra especial sentido unha frase que me gustou:

«O delito é vivir sen afáns; o delito é ir ao Liceo a xogar ao tute por mera costume de autómata; o delito é non atopar un resorte que nos extraia dunha mediocridade na que existir non é un reto, senón unha condena».

Ahí está o corazón da novela. Máis que un relato criminal, é a historia dunha fuxida desesperada da vellez entendida como condena. Don Eusebio constrúe unha sorte de xogo no que se outorga a si mesmo o poder de decidir sobre o destino dos demais, como se converterse nun pequeno deus puidese devolverlle a intensidade que sente perdida. Pero ese xogo remata desdibuxando a fronteira entre imaxinación e realidade. Non sei con certeza se o protagonista xa non distingue ambos planos ou se, no fondo, non quere distinguilos.

A novela é breve, áxil e está escrita cun humor que, lonxe de restar profundidade, a potencia. Fainos sorrir mentres nos enfronta cunha cuestión incómoda: que ocorre cando vivir deixa de ser un desafío e convértese en mera inercia? Chesi, fiel a esa súa idea de que «a vida interesa cando se desordena e aparece a literatura», constrúe unha historia na que o desorde non é só narrativo, senón tamén existencial.

Despois de lela, un comprende mellor por que foi unha obra recoñecida desde a súa publicación e por que o seu autor, sempre discreto e afastado do ruído mediático, foi considerado un dos grandes narradores contemporáneos galegos en castelán, como se indicaba no artigo publicado en La Voz de Galicia con motivo do seu falecemento. Las estaciones de la muerte é unha novela que entretén, si, pero, sobre todo, invita a reflexionar máis do que parece á primeira vista. E quizais esa sexa a súa maior virtude.

"Flores sobre el infierno" compartiu semana de lectura con "Majareta", de Juan Manuel Gil. Aínda que ambas propostas son moi distintas, este thriller italiano ofreceume unha experiencia intensa e de puro entretemento. 

A novela articula o seu argumento en dúas liñas temporais destinadas a confluír. Para comprender os crimes do presente debemos retroceder ata finais dos anos setenta, a Austria, onde se ergue unha enigmática Escola, unha institución hermética e celosa dos seus segredos. O que alí aconteceu —ás costas do mundo— proxecta unha sombra alongada sobre os acontecementos actuais nunha pequena localidade dos Alpes italianos. 

A trama comeza cun cadáver brutalmente mutilado: un home espido, co rostro desfigurado e os ollos arrincados. Ao mesmo tempo, un recentemente nado desapareceu e unha presenza fantasmal parece vagar polos bosques, algo escuro que se agocha e observa. A investigación recae en Teresa Battaglia, comisaria especializada en perfís criminais, unha muller ás portas da xubilación cuxa mente —a súa ferramenta máis poderosa— comeza a fallarlle. A súa lucidez vacila e, con ela, a súa seguridade; por primeira vez, o medo ábrese paso. 

Xunto a ela está o inspector Massimo Marini, recentemente chegado da cidade. Ambos, xunto co resto do equipo, enfróntanse a un caso estraño e complexo, un caso que afunde as súas raíces nos episodios máis turbios da historia desa poboación de montaña: unha comunidade pechada e hermética que os observa con receo. Neste sentido, un dos grandes acertos da novela é a súa ambientación: a natureza alpina non é un simple escenario, senón un personaxe máis, moi presente ao longo de todo o libro. A neve amortigua os sons e agocha pegadas e segredos; o frío e a humidade calan; o bosque respira ameaza; o illamento, forxado durante séculos, reforza a sensación de asfixia. A paisaxe, cos seus sons e silencios, contribúe a un suspense de corte case claustrofóbico. 

Teresa Battaglia é, sen dúbida, o eixo emocional da historia. É competente, intuitiva, dura e xusta; unha líder natural, brusca en ocasións pero profundamente empática. Carga co peso dunha enfermidade, da idade e, sobre todo, cunha ferida íntima que nunca rematou de cicatrizar. A súa soidade envólvea como un corsé antigo: en público mantense ergueita e firme; en privado, apenas lle deixa respirar. É un personaxe intenso, contraditorio e moi humano, que combina fraxilidade e eficacia policial, afastándose de certos clixés do xénero. 

É unha novela que avanza por ciclos de tensión: comeza con forza, ralentízase nalgúns treitos e volve coller impulso cara ao desenlace. Ese ritmo descontinuo pode resultar algo irregular e mesmo se percibe algunha pequena incongruencia na trama, pero sen desmerecer o conxunto. 

En definitiva, "Flores sobre el infierno" é un thriller de lectura áxil que explora a alma humana e formula reflexións sobre a responsabilidade individual e social, o peso do pasado e a difusa fronteira entre o ben e o mal. Unha historia onde o crime importa, pero onde tamén importan a memoria, a culpa e o contorno que moldea a quen o habita.