A invitación non foi sobrevida nin ambigua. O título do acto e a identidade dos participantes eran coñecidos desde hai tempo: o escritor xa sabía, cando aceptou participar, cales eran os temas a debater e quen eran os demais intervinientes. Partindo da base de que ninguén está obrigado a compartir espazo con quen non desexa, esa liberdade non impide formular unha pregunta elemental: se o problema era insalvable, por que non declinou a invitación desde o primeiro momento? O momento escollido para retirarse introduce a sospeita de que interviron factores distintos aos argumentos esgrimidos publicamente, máis próximos ao cálculo persoal ou á conveniencia que a unha obxección ética repentina.
Aquela impresión refórzase ao confrontar a decisión con declaracións anteriores do propio Uclés. En intervencións públicas previas, como no podcast La Trama, de eldiario.es, sostivo que persoas situadas en posicións políticas moi afastadas poden coincidir nunha idea esencial: que “a guerra civil foi unha traxedia compartida, con efectos que atravesaron toda a sociedade”. Unha afirmación que non só non entra en conflito co plantexamento do encontro sevillano, senón que parecía encaixar de forma natural nel.
Na mesma liña expresouse en ¿Qué estás leyendo?, o podcast literario de El País. Alí defendeu que os impulsos guerracivilistas concéntranse nos márxes ideolóxicos, nos extremos, e non na maioría social, e alertou contra a reiteración interesada de consignas que alimentan o enfrontamento. Sinalou, ademais, que distintos partidos utilizan o pasado como ferramenta de axitación política. Á luz destas afirmacións, resulta difícil entender por que optou por apartarse dun foro que, ao menos en teoría, ofrecía un espazo para manter precisamente ese tipo de posicións moderadoras.
A consecuencia da súa retirada non foi menor. O seu xesto foi seguido por outros participantes e, nun clima xa tensionado por ameazas de protestas, terminou provocando o aprazamento do acto. Cando unha soa decisión condiciona todo un debate, o resultado adoita ser un empobrecemento xeral do intercambio de ideas. Que a conversación pública se vexa arrastrada por este tipo de dinámicas di moito do deterioro do debate cultural, máis aló da política institucional.
O episodio tamén pon de manifesto un cambio de clima: actitudes antes consideradas sectarias exhíbense agora como credenciais morais. Esa lectura —e todo o que a rodea— é precisamente a que defende Daniel Gascón no seu artigo de opinión publicado hoxe, onde analiza como o veto preventivo, a exclusión do discrepante e a exhibición de pureza ideolóxica pasaron de ser un problema a converterse nunha seña de identidade celebrada. Neste marco, a retirada de Uclés non aparece como unha anomalía, senón como un xesto perfectamente integrado nunha lóxica cultural que premia a renuncia ao debate como proba de rectitude.
Ao mesmo tempo, contrasta a retirada dalgúns coa permanencia de figuras de longa traxectoria no estudo da guerra civil, incluídos historiadores de esquerdas como Julián Casanova ou Gutmaro Gómez Bravo, que non viron motivo para ausentarse. Tampouco o fixo o ministro Félix Bolaños. Esa diferenza de comportamento invita a preguntarse que pesa máis en determinados casos: a solidez intelectual ou o temor a quedar desalineado do clima dominante.
Cabe preguntarse, ademais, ata onde se estende a lóxica que xustifica non compartir nin sequera un espazo de debate con determinadas persoas. En que punto a incomodidade persoal convértese en veto, e o veto en norma? Resulta paradóxico que se reivindique constantemente a memoria histórica mentres se restrinxe o marco do recordable a unha versión pechada e excluínte. Aquela versión non coincide coa complexidade que revelan décadas de investigación histórica nin cos testemuños plurais de quen viviu a guerra, senón cun relato simplificado, pensado máis para reafirmar identidades que para comprender o pasado.
Non deixa de ser significativo que quen celebraron a suspensión do encontro procedan, en boa medida, dun espazo ideolóxico que se reclama progresista, pero que amosa unha crecente intolerancia cara á discrepancia. A súa influencia real depende, en última instancia, da disposición do resto a aceptar as súas condicións. Manter os actos e sosteren o debate segue a ser a mellor resposta: por convicción democrática e por experiencia práctica, porque a mera presenza non equivale nin a adhesión nin a claudicación.
O fondo do asunto non reside en traxectorias persoais, premios literarios ou afinidades culturais. A cuestión é se resulta necesario volver a explicar o valor do pluralismo, da confrontación razoada de ideas e da convivencia de miradas distintas fronte a decisións que parecen menos guiadas por principios firmes que por unha xestión coidada da propia imaxe. De todo iso despréndense dúas conclusións. A primeira: nos debates públicos convén reunir voces diversas, aínda que non todas resulten cómodas, e reservar a exclusión só para quen non respecta as regras básicas do diálogo. A segunda: falase moito da guerra civil, pero certos comportamentos contribúen a que se comprenda cada vez peor e, en consecuencia, a que se ignore a súa complexidade e se analice só desde visións parciais, erróneas e, por tanto, daniñas para calquera sociedade.
